Radical Brain

38 Milyon Ölü ve Bir Ressam

2010-12-03T07:22:00.000-08:00

Tarih boyunca onun kadar sevilen, onun kadar korkulan, aynı zamanda da onun kadar nefret edilen biri daha yoktur. “Bin yıllık imparatorluk” kurma sözleriyle başa geçmiş; gelmiş geçmiş en güçlü orduyu kurmuş, onun yönetimindeyken ülkesi dünyaya kafa tutarak altı yıl savaşmış; sonunda da, ardında otuz sekiz milyon ölü bırakarak tarihe gömülmüştür.

1800'lerin ilk günleri. Avusturya – Macaristan İmparatorluğu'nun, Bohemya bölgesindeki Strones Köyü'nde Johann Tmumelschlager adlı küçük bir çiftçinin evinde, Maria Anna Schicklgruber adındaki hizmetçi kız, 7 Haziran 1837 günü, gayr-ı meşru bir çocuk doğurur. Çocuğa Alois adını verirler. Çocuğun kimliğinde babası bölümü boş bırakılır. Neyse, beş yıl geçer ve sefil anne, Johann Georg Hüttler adlı bir değirmenciyle evlenir. Yeni evli çift, Alois adlı çocuğa bakmak istemezler. Ekonomik durumu iyi olan üvey babanın erkek kardeşi J. Nepomuk Hüttler'in yanına verilir Alois. Az bir zaman sonra da anne Schicklgruber veremden ölür. İçinde oldukları sefaletten ötürü baba Hüttler'de fazla yaşamaz... 14 yıl geçer. Üvey amca Nepomuk Hüttler, Alois'nın yarın bir gün yaşantısında zorluk çekmemesi için ona yeni bir kimlik çıkararak onu sahiplenir. Eski kimliğinde boş olan baba adı hanesine Hüttler yazdırmak ister. Ancak nüfus görevlisi papaz o bölüme yanlışlıkla “Hitler” yazar ve trajik bir hikayeyi başlattığını bilmeden 1877 Ocak ayından itibaren tarih lanetli bir soyadını izlemeye başlar.

Alois bir gümrük memuruydu. Üç kez evlenmiş; birinci karısı varken ikinciden, ikincisi varken üçüncüden çocuğu olmuş, tuhaf değer yargıları olan bir adamdı. Asla seçici değildi. Hayatın ona sunduklarına dikkat etmez, gününü yaşamayı daha çekici bulurdu. Örneğin ilk karısı kendisinden 14 yaş büyüktü. Sonuncu karısıysa yanında çalışan hizmetçisiydi ve kendisinden 23 yaş daha küçüktü. Adı Clara Pötzl'dü.

20 Nisan 1889 günü Inn ırmağı kıyısındaki Braunau kasabasında bir erkek çocukları olur Alois ve Pötzl'ün. Doğan dördüncü çocuklarıdır. Daha önce üç kız çocukları olmuş; ancak hiçbiri yaşamamıştı. (Sonra doğacak iki kız çocuklarından da yalnızca biri (Paula) yaşayacaktır.) Neyse, doğan çocuğa Adolf adını verirler. Adolf uyanık, canlı ve yetenekli bir çocuktur. İlkokulu çok yüksek başarılarla bitirir. Öyle güvenlidir ki kendisine. Bakın işte, 1899 yılında ilkokulda çekilmiş olduğu fotoğrafta nasıl da güvenli.

Ancak daha sonra Linz kentinde başladığı ortaokulda aynı başarıyı sürdüremez Adolf. Karnesinin sosyal kimlik bölümündeki “gayret” bölümüne sürekli “gayretsiz” yazılmaya başlar. Disiplin, resim ve beden eğitimi dışındaki tüm dersleri ya orta ya da zayıftır. Bu gidiş, zaten ilgisiz olan aileden de destek bulamayınca küçük Adolf, okulu bırakır. (1905)

Baba Alois'nın 1903 yılında bir meyhanede ölmüş olması ve annesinin onunla ilgilenememesi de bu bırakmada etkili olmuştur bence. Okulu bırakan Adolf kendi deyimiyle, hayatını “bütünüyle sanata adamak” istiyordur artık. Ressam olacaktır.

1906 yılına geldiğimizde Adolf 17 yaşındadır ve ilk kez imparatorluğun başkenti Viyana'ya gelmektedir. Viyana muhteşemdir. Viyana sanatın başkentidir. Viyana ... düşlerinin başkentidir. Operalar, tiyatrolar, resim atölyeleri, sanatçıları görebileceği kafeler... Viyana muhteşemdir. Adolf bir operaya gider Viyana'da. Sahnede ki eşsiz müzik Richard Wagner'in müziğidir. Çok etkilenir Wagner'den. İçinde kıpırdanan şeyin ne olduğunu düşünür. Bu heyecanlı yükselişler, bu hırçın, bu saldırgan duygular da nedir? Sonra sanki bir rüyadaymış gibi Viyana sokaklarını dolaşmaya başlar. Viyana Güzel Sanatlar Akademisi'nin resim bölümüne sınavla öğrenci alınacağına dair bir yazı ilişir gözüne. Yüreği, hedefini belirleyen Adolf'un kaburgalarına baskı yapacak kadar hızlı atmaya başlar. 15 gün kalmak üzere geldiği Viyana'dan büyük bir ressam olmak için Güzel Sanatlar Akademisi'ne girme düşleriyle döner Linz'e.

Linz artık ona dar gelmektedir. Zaten hasta olan annesinin bütün ısrarlarına rağmen 1907 yılında bir daha dönmemek üzere Linz'den ayrılır. Aynı yılın ekim ayında yapılacak olan akademi resim sınavına aday olarak adını yazdırır. Seçmelere katılacak ve büyük bir ressam olacaktır. O güne dek karaladığı yağlı boya, kara kalem, kömür çalışması, desen, manzara ve mimari çalışmaları ona güven vermektedir. Sınav günü gelip çatar. İlk günkü sınavda başarılı olur. 110 aday içinden ilk 33 kişiye girmeyi başarmıştır. Ertesi gün sınavın ikinci aşaması yapılacaktır. Çünkü sadece 10 öğrenci alınacaktır akademiye. Adolf heyecandan yerinde duramaz. Ertesi gün sınav yapılır ve sonuçlar ilan edilir. Adolf korka korka sonuç kağıtlarının asıldığı cama yaklaşır : “Resim sınavında başarısız olanlar ya da sınava alınmayanlar... Adolf Hitler, Braunau a.Inn, 20 Nisan 1889, Alman, Katolik, babası memur, eğitimini tamamlayamamış, resim sınavını geçmez.”

Gözlerine inanamaz Adolf. Hemen akademi müdürüyle görüşmeye gider. Müdür ona mimarlık öğrenimi almasını, çizgisinin sert olduğunu ve aynı zamanda resimlerinin, “... ressam olamayacağını açıkça ortaya koyduğunu” bildirir. Hitler yıkılmıştır. Ne yapacağını bilmez bir halde sokağa çıkar. Koltuğunun altına sıkıştırdığı resimleriyle boş boş dolaşır günlerce. Aynı dönemlerde, tam olarak 21 Aralık 1907'de annesinin öldüğünü öğrenir. Bir kez lanet yapıştı mı kurtulmak çok zordur artık. Yeminini bozup Linz'e döner. Annesini gömer ve bir an önce Viyana'ya atar kendini. Akademiyle kavgası bitmemiştir henüz.

Akademi ertesi yılın sonbaharında (Eylül 1908) yeni bir sınav açar. Hitler birinci sıradan kaydını yaptırıp, ön eleme için çalışmalarını teslim eder.Birkaç hafta sonra, sınava girme umuduyla akademiye gittiğinde, listenin yirmi dördüncü sırasında; “Çizimleri yetersiz bulunduğundan akademimizin resim sınavına aday olamaz. Kabul edilmemiştir.” yazısıyla karşılaşır. Her şey bitmiştir artık. Yalnız, çaresiz, annesinin evinin satılmasıyla eline geçen paranın da tükendiği bir halde, oturduğu Felber Caddesi'ne doğru yürür. Gazete ve sigara satan bir dükkana girer. Can sıkıntısını gidermek için bir dergi alır raftan. Derginin manşeti oldukça ilginçtir : “Sarışın mısınız? O zaman siz kültür yaratıcısı ve kültürün koruyucusunuz! Sarışın mısınız? O zaman tehlikedesiniz! Sarışın ve üstün insanların dergisini okuyunuz!” Bu dergide üstün Cermen ırkı erkeklerinin sarışın ve mavi gözlü kahramanlarının aşağılık, karışık ırktan kişilere karşı giriştikleri kanlı savaşlardan söz edilmektedir. 1907 yılında bu dergi amblem olarak kendisine gamalı hacı seçmiştir. Gamalı haç, üstün ırkın sembolik bayrağıdır artık. Dergiyi Jorg Lanz von Liebenfels adında biri çıkarmaktadır. Toplumda kendine yer bulamamış, düş kırıklarıyla her yeri kesilmiş Hitler için bu dergi, girmek istediği toplumun kapısı gibi görünür gözüne. Dergiyi takip etmeye başlar. Az zaman sonra da Viyana'nın içindeki, kendilerini tüm yürekleriyle Almanya'ya bağlamış olan insanlarla buluşur. Yüzyılın başlarında Viyana'da sosyal açıdan Almanya'ya kendilerini bağlı hissedenlerin öncülüğünü iki kişi sürdürmektedir. Politik önder Georg Ritter von Schönerer'ken, sanat alanındaki önder Richard Wagner'dir.

Hitler'in Viyana'daki yatak odasının duvarında, Schönerer'in Alman milliyetçiliğine dair sözleri asılıdır. Schönerer; Alman ırkının Yahudiler, Katolik Kilisesi, Slavlar, sosyalistler ve Avusturya – Macaristan monarşisi karşısında büyük bir tehlike içinde olduğuna inanmaktadır. Bunun için, özellikle ekonomide ve siyasette (tartışmasız) liderliği elinde tutan Yahudilere karşı özel yasalar çıkarılması gerektiğine savunur. Hatta Schönerer taraftarları köstekli saatlerinin içinde, Yahudi düşmanlığı akımını simgeleyen, dar ağacında sallanan bir Yahudi heykelciği taşımaktadır. Bu insanlar güçlendikçe işi iyice azıtmış; Viyana parlamentosunda bir Yahudi öldürene devlet kasasından ödül verilmesini bile teklif etmişlerdir.

Politik anlamda ırkçılığı kışkırtan Schönerer'in, “milliyetçi sosyalizm” fikri, imparatorluğun değişik yerlerinde çok sayıda taraftar buluyordu. Çok geçmeden Avusturya – Macaristan İmparatorluğu'nun endüstri bölgelerinde, özellikle Trautenau'da Alman işçiler biraraya gelerek Alman İşçi Partisi (DAP)'ı kurarlar. Böylece kırsal alanlardan kentlere akın eden (özellikle Çekoslavak) işçilerin çok düşük ücretlerle çalışarak, kendilerine rakip olmalarını önlemeyi tasarlamışlardı. İşçi sınıfı gibi görünseler de, istekleri marksistlerin uluslar arası görüşlerine ters düşmekteydi. Parti programlarında kapitalizme, özgürlükçü devrimciliğe özlem dile getiriliyor; ancak Çeklere, Yahudilere ve diğer yabancılara bu hak tanınmıyordu. Hatta onlar için çok sert sözlerle nefret kışkırtılıyordu. Bu oluşum kısa bir süre sonra adını değiştirecek ve kendilerine “Nasyonal Sosyalistler” diyeceklerdi.

Wagner. Hitler'in Wagner hayranlığı, belki de kendi yaşam öyküsüne yakın bir hayat yaşamış olan Wagner'le kader birliği içinde olduğunu düşünmesiydi. Öyle ya, Wagner'de büyük düş kırıkları yaşamış ancak vazgeçmediği için büyük bir besteci olmamış mıydı? Sonra her ikisinin de soy ağaçları bulanıktı, ikisi de okulla anlaşamamış, başarısız sayılmışlardı. Sonra ikisi de askerden kaçmamışlar mıydı? Hatta her ikisi de vejeteryandı ve en büyük ortak özellikleri de Yahudi düşmanlığıydı.

Hitler'in Viyana'daki zor yaşantısı, onda bir direnç ve mücadele felsefesi oluşturmuştu. Ötede dünyayı kasıp kavuran Darwin felsefesini kendince yorumlamış ve; “ yaşam kavgası, güçlülerin hakkı” gibi görüşleri içinde bulunduğu düşmanlıkla eşlemişti kafasında. Bir yandan Yahudi düşmanlığı bir yandan sosyal Darwinizm ve Nasyonalizm Hitler'in kafasında bir araya geliyor ve kendi deyimiyle “hayatımın en güç, fakat en köklü okulu” Hitler için tamamlanıyordu.

Daha sonraları Viyana'daki başarısızlıkları için bu kente derin bir nefret duysa da, Viyana Hitler'i Hitler yapan yerdir aslında. Bu kente duyduğu nefrette bile Wagner'i önder seçmişti. Öyle ya, Wagner'de Paris'te gençlik hayallerinin yıkılması üzerine bu kenti hayallerinde hep alevler içinde baştan başa yanıp kül olmuş bir halde düşünmemiş miydi? Hitler'de yıllar sonra 1944 yılının Aralık ayında, müttefik kuvvetler Viyana'daki Nazi birliklerine bombalar yağdırırken, generallerinin Viyana çevresine daha fazla uçaksavar yerleştirme isteklerini Hitler, “Viyana bombardıman nedir öğrensin” diyerek reddedecektir.

24 Mayıs 1913'te Hitler Viyana'dan ayrılır ve Münih'e yerleşir. 24 yaşındadır. Bu ayrılışın nedeni askerlik çağına gelmiş olmasına karşın imparatorluk askeri olmak istemeyişidir. Yani Hitler, asker kaçağıdır.

Münih karmakarışık bir kenttir o günlerde. Bir yandan ekonomik durumun huzursuzluğa boğduğu küçük burjuva sınıfında Yahudi düşmanlığı ağır basarken, sol ve sosyalist görüşlerinde her türlü ideolojisine ve eylemine rastlamak mümkündü. Anarşistler, bohem yaşayan sanatçılar, ırkçılar, azınlıklar hep buradaydı. (Hatta ilginç bir ayrıntı vereyim Schwabing bölgesinin Siegfried Caddesi'nde komünist lider Lenin otururken, birkaç sokak uzaktaki, Schleisserheimer Caddesi 34 numarada terzi Popp'un kiracısı olarak yaşayan kişi Adolf Hitler'dir.)

Hitler, askerlik için arandığını saklamak üzere Münih'te polise kaydını yaptırırken “vatansız” olduğunu bildirir. Ancak bu kaçaklık hali 18 Ocak 1914 gününe kadar sürer. O gün Hitler tutuklanır ve Avusturya konsolosluğuna teslim edilir. Mahkeme edilen asker kaçağı Hitler yazılı bir savunma yapar: “Bana gönderilen askere çağrı yazısında, ressam olduğum belirtilmiş. Bu ünvanı haklı olarak taşıdığım halde, yine de tam doğru sayılmaz. Gerçi serbest ressam olarak (*Elle posta kartlar çizip, para kazandığından söz ediyor) hayatımı kazandığım halde, bunu mali durumum çok kötü olduğu için (babam devlet memuruydu) daha fazla öğrenim görme olanağım bulunmaması nedeniyle yapıyorum. Çünkü kendimi mimar ve ressam olarak yetiştirmekteyim ... Askerliği ihmalime gelince; bu günler benim için zor günlerdi. Deneyimsizdim. İki yıl süreyle açlık, yoksulluk ve üzüntüden başka dostum olmadı. Gençlik sözünü bir gün olsun tanımadım. Bu gün aradan beş yıl geçtiği halde o günlerin anısı parmaklarımda, ellerimde ve ayaklarımdaki donma izlerinde kalmış durumdadır. Büyük yoksulluk içinde bile adımın şerefini korudum.”

Bu, ajitasyon dolu savunmanın ardından 5 Şubat 1914 günü Hitler Salzburg'ta askeri mahkemeye çıkarılır. Sonuç? “Silahlı ya da yardımcı hizmet için uygun değil. Çok zayıf. Çürüğe ayrılmıştır.”

Hitler sevinçten çıldırmış gibi derhal Münih'e döner. Münih'te karşılaştığı bir dostuna (Josef Greiner) söylediği söz onun hayattaki duruşunu çok iyi özetler: “Çürüğe ayırdılar beni. Evet bir mesleğim de yok. Resim çizerek geçimimi sağlıyorum. Ama bunların hiçbirinin önemi yok. Çünkü yakında nasıl olsa bir savaş patlayacak. Onun için önceden bir mesleğimin olup olmaması önemli değil. Zira, askerde bir genel müdür, bir köpek kırpıcısından daha önemli değildir.”

1 Ağustos 1914, savaş başlamıştır. O gün Hitler günlüğüne şöyle bir not düşer: “O saatler gençliğimin bütün üzüntü veren duygularını silip atmıştı. Büyük bir coşku içinde diz çöküp Tanrı'ya bütün kalbimle teşekkür ettiğim için bugün bile utanç duymuyorum.” ... Gariptir, Almanya'ya savaş sayesinde bahar gelmiştir sanki. Herkes sevinçten dans etmektedir sokaklarda. Herkesin ağzında o ünlü şarkı: “Deutchland Deutchland Über Alles” (Almanya Her Şeyin Üstünde). (*Bu şarkı ya da marş, 1848 yılında Hoffmann von Fallersleben adlı bir devrimci tarafından yazılmıştır.)

Hitler hemen iki gün sonra 3 Ağustos 1914 günü Bavyera Kralı'na bir dilekçe yazarak Avusturya vatandaşı olduğu halde bir Bavyera birliğine kabul edilmesini, Almanya ordusunda savaşmak istediğini bildirir. Cevap gecikmez. Ertesi gün gelen mektupta, (Hitler elleri titreyerek diye yazar günlüğüne bu anı) Hitler'in 16. Bavyera Piyade Alayı'na atandığı yazılıdır. Hitler onu dünyaya tanıtan asker üniformasını ilk kez 25 yaşında bu Bavyera Birliği'nde giyer.

Birliğin habercisi olan Adolf, iyi bir askerdir ama liderlik vasıfları olmayan içine kapanık biridir. İki yıl içinde birkaç madalya kazanacak cesaretli girişimleri olur. 1916'da Le Barqué çatışmasında bacağından yaralanır. Kaldırıldığı Berlin Beelitz sahra hastanesinde gördüğü durum içler acısıdır. Açlık ve kadercilik bir yandan sürerken, diğer yandan savaşı kazanç kapısı sayanlar ve açıktan açığa hırsızlık, vurgunculuk yapanlar Hitler'i bir kez daha düş kırıklığına uğratır. İyileşip Münih'e ikmal taburuna gittiğinde de durum farklı değildir. Eskiden bir süre yaşadığı Münih'i artık tanıyamamaktadır. Nefreti son boyutlarındadır ve şöyle yazar günlüğüne: “Halkı dejenere eden (bu) İbrani soyundan gelenleri zehirli gazla yok etmek gerek.”

1918 yazında zafer Almanya için çok yakın görünüyordu. Mart ayı başlarında Rusya'yı Brest-Litowsk Barış Anlaşması'na zorlamış, bir ay sonra da Bükreş'te imzalanan anlaşmada bir kez daha ağırlığını hissettirmişti. Almanya büyük bir güven duygusu içinde mart ayı başlarında top yekün bir saldırıya girişti. Hitler bu saldırılarda List Alayı'nda onbaşı olarak savaşıyordu ... Sonra aniden saldırı durakladı. Gerek teçhizat ve malzeme gerekse askeri kuvvet yönünden büyük bir ikmal sıkıntısı yaşanıyordu. Madalyonun bu yüzü Alman halkına gösterilmiyordu. 14 Ağustos 1918'de Alman ordusu Amiens'te çöktüğünde bile, bu halktan gizlenmişti. Luddendorff'un 29 Eylül 1918'de acele toplantıya çağrılan Alman generaller önünde yaptığı konuşmada Almanya'nın hemen ateşkes çağrısı yapması gerektiğine dair karar alındı. Tüm Alman halkı soğuk bir duşun altında şok yaşıyordu sanki. Üstüne 10 Kasım 1918'de Almanya'da cumhuriyetin ilan edildiği haberi milliyetçilere vurulan son darbe oldu. Bu şok gelecek günlerin bunalım ve ulusal kimlik sorunlarını da tetikleyecek ve 1933 seçimlerinde 106'da 106 milletvekiliyle Alman meclisine başbakan olacak Hitler'i yeni ve milliyetçi ideolojisiyle bir kahraman yapacaktı.

Hitler'in sanat yanını, gelişim ve oluşum evrelerini bunlardı. Hitler'in Nasyonal Sosyalizm ideolojisine otuz yaş civarında ulaşması biraz garip görünse de, içinde yenemediği Yahudi düşmanlığının nedenlerini bir çoğumuzun bilmediği / düşünmediği için bunları yazdım. Oysa ki kıyasladığımızda; otuz yaş civarında Napolyon birinci konsül olmuştu. Lenin politikasını ortaya koymuş ve bu yüzden sürülmüştü. Mussolini faşizmin simgelerinden kabul edilen “Avanti” gazetesinin baş yazarıydı.

Son bölümde de Hitler'in ideolojik hikayesine kısaca değinip yazımı bitireyim.

1919 Almanya'sı karmakarışıktır. Savaş yorgunu ve ulusal gururu kırık Almanların bir çoğunda milliyetçi bir lider beklentisi oluşmuştur. Bu yüzden bir çok dernek kuruluyor; bu dernekler suçladıkları azınlıklara, göçmenlere, komünistlere ama en çok Yahudilere diş biliyordu. O derneklerden biri olan “Thule Derneği” zengin ve milliyetçi 1500 kadar Alman iş adamının desteklediği bir dernekti. Dernek Alman İşçi Partisi'nin alt yapısı niteliğindeydi. Bunların “Müncher Beobachter” adında bir de gazeteleri vardı. Gazetenin tek söylemi, “Yahudilerin, Alman halkının safkan yapısını bozduğu, bu yüzden ulusal gururlarının kırıldığı” yolundaki propagandist yazılardı. Bu dernek 12 Eylül 1919'da yapacağı bir toplantıya Hitler'i de davet etmişti. Hitler toplantıya katılmış ancak kişisel eyleminin böyle zayıf bir dernekten çok, bir parti boyutunda karşılığını bulacağını düşünmüştü. Artık kafasının içindeki nefret şeytanı onu kemiriyor ve hiç istemediği halde politikaya giriyordu. Toplantıdan sadece iki gün sonra Hitler partinin (DAP) propaganda işlerinden sorumlu kişi olarak (555) numaralı üye sıfatıyla partiye kaydını yaptırır. Artık sanatı tabancasının üzerindeki desenlerde yaşayacaktır bir tek. İpler kopar. Hitler politikaya girer.

1 Nisan 1920 tarihinde ordudan tamamıyla ayrılan Hitler artık tarih sahnesine çıkmaya hazırdır. İlk işi Alman İşçi Partisi (DAP)'ın adını Nasyonal Sosyalist İşçi Partisi (NSDAP) olarak değiştirmek olur. Partinin amblemi, Friedrich Krohn adında bir dişçi tarafından hazırlanır: ürküntü veren, kırmızı fonda, beyaz daire içinde siyah bir gamalı haç ... Selamlaşmayı da İtalyan faşistlerinden ithal eder Hitler. Bu büyük Roma imparatorluğunun selamlaşmasına çok benzer bir selamlaşmadır. Sağ kol dimdik ve gergin ileri uzatılır ve ağızda inanmış bir “Heil” sesi! Her şey tamamdır artık.

1921 Ağustos'unda “ Völkischer Beobachter” adlı gazeteyi de satın alan (NSDAP) milliyetçilerinin artık tek amaçları kalmıştır: Bir führer yaratmak ve o führerin ardında dünyayı titretmek. (İlk kez 1921 Ağustos'unda bu gazetede propaganda dahisi Hitler için “Führer” diye söz edilmiştir.) Ardından partinin savaş komandoları “Sturmabteilung” yani SA'lar (daha sonra SS adını alacak katiller) kurulur. Ve başarısız 1923 darbesi...

Hitler içeri atılır. Artık olan olmuştur. İçeri atılan Hitler hapisten bir kahraman olarak çıkar. Hapiste olgunlaştırıp yazdığı “ Mein Kampf” (Kavgam) yeni milliyetçiliğin kutsal kitabı olur. (1923) Ardından NSDAP Hitler Gençliği Örgütü, üstüne NSDAP Kadın Örgütü kurulur. 5 Mart 1933 Almanya seçimlerindeyse Hitler, başbakan seçilir. Artık tek hakim Hitler'dir.

Ötesini çoğumuz biliyoruz. 1 Eylül 1939'da sabah 04.45'te Polonya işgaliyle başlayıp, 1945'in 30 Mayıs'ında Berlin'e kızıl bayrak çekilerek biten 2. Dünya Savaşı tragedyası ... 38 milyon ölü.

Nazım Hikmet Ran'ın Çilesi!.. P1

2010-06-01T17:40:00.000-07:00

18 Kasım 1949 tarihinde, Vatan gazetesinde, Nazım'ın avukatlarından Mehmet Ali Sebük'ün “Nazım Hikmet Davası” adıyla uzunca bir makalesi yayınlanır. Makale; on yıldan fazla zamandır içeride olan şairin haksızlığa uğradığı ve bu adli hatanın düzeltilmesine dairdir.

“Nazım Hikmet, Harp Okulu ve Donanma Komutanlığı askeri mahkemelerince ayrı ayrı yargılanmıştır. Her iki mahkemenin savcısı (da), kendisini, askeri isyana itmekle suçlamıştır. Yapılan duruşmalar sonunda, bu mahkemeler, savcıların kanılarına uyduklarından, Nazım Hikmet'i, toplam 28 yıl ağır cezaya çarptırmışlardır.”

Hoş bu cezanın fiili bir eyleme dayanmadığı, Nazım'ın düşüncelerine zincir vurmak için verildiği kamuoyu tarafından bilinse de... Sebük kanıtların peşine düşmüş; aslında ortada suça ait hiçbir şeyin olmadığını herkese ilan etmenin çabasına tutuşmuştu.

“Kanıt” diyordu avukat, “Kanıt, itiraf, tanıklık ve somut kanıtlar olmak üzere üç bölümde özetlenir.”… İtiraf yoktur. Nazım Hikmet, hazırlık, ilk ve son soruşturmada herhangi bir itirafta bulunmamış, aksine kendine yüklenen sözleri soruşturmanın her derecesinde inkar etmiştir. Olay, somut kanıtlardan da yoksun bulunmaktadır. Geriye tanıklık kalır. Tanık olmak; kriminolojide, gören ve işiten olmak üzere ikiye ayrılır. Birinci sıraya girenler, olaya doğrudan doğruya tanık olanlardır. İkincilerin olaya tanıklığı dolaylıdır. Bunlar olayı görmediği ve doğrudan doğruya işitmedikleri halde başkalarından duyan kimselerdir.

Nazım Hikmet'in davalarında bu anlamda bir tanıklık da yoktur. O halde bu iki mahkeme neye dayanarak bu suçları var saymış ve 28 yıl ağır hapis cezası vermiştir? Bu mahkemeler, aynı olayda suçlu olarak sorguya çekilen ve aynı eylemden dolayı mahkum edilen birer askeri kişinin söylediklerine dayanmıştır. Harp Okulu Mahkemesi, bir askeri öğrencinin; Donanma Komutanlığı Mahkemesi de bir astsubayın, Nazım'a mal ederek söylediği bazı sözleri kanıt saymıştır.

Peki Nazım Hikmet'e mal edilen ve mahkemelerce kanıt olarak kullanılan bu sözler nelerdir? Önce Harp Okulu Mahkemesi'ne bir göz atalım. Mahkeme kararından şunları öğreniyoruz: 1937 yılında sol fikirlere( komünizme ) eğilimi olan Harp Okulu öğrencisi (5409 sicil numaralı Ömer Deniz'dir bu çocuk) , Nazım'la görüşme isteğine kapılıyor. Ve bir gün, Beyoğlu sinemalarının birinin lobisinde Nazım'la karşılaşıyor. Nazım'ı resimlerinden tanıdığını, onu dikkatle okuduğunu filan söyleyerek şaire yakın olmaya çabalıyor. Nazım bu genç Harbiyeliye yüz vermiyor ve uzak duruyor ondan. Fakat 3 Aralık 1937 gününe denk gelen Şeker Bayramı arifesinde, aynı çocuk okuldan kaçarak Nazım'ın Nişantaşı'ndaki evine gidiyor ve onu ziyaret ediyor.

Bu genç, ilk soruşturmadaki sözlerinde Nazım Hikmet'le bir saat kadar konuştuğunu ve kendisine bazı sorular sorduğunu bildiriyor. Nazım'ın da ona şu cevapları verdiğini öne sürüyor:

“Ülkemizde üniversite çevresi faşist unsurlarla dolu. Türkiye'ye en büyük tehlike faşizmden gelir. Siz gençsiniz. Başınızı şimdiden ateşe atmayın, yazık olur size..Siz ileride ordunun güçlü elemanları olacaksınız. Orduya girince köylü neferlere, önce Cumhuriyeti ve sonra komünistliği aşılayacaksınız. Türkiye'de doğrudan doğruya komünistlik olmaz. İlk zamanlarda bulacağınız fırsatlardan yararlanarak Almanya ve İtalya'nın Türkiye'ye düşman olduklarını ve Almanya'nın Balkanlar ve Anadolu üzerinden Basra Körfezi'ne inmek ve İtalyanların da güney sınırlarımızdan ülkemize faşizmi yaymak istediklerini anlatmalısınız.”

İşte Nazım Hikmet'in, Harp Okulu Askeri Mahkemesi'ne düşmesine neden olan sözler bunlardır. Fakat Harbiyeli öğrenci Ömer Deniz, duruşmaya çıktığında bu söylediklerini inkar etmiş ve Nazım'ın kendisine böyle şeyler söylemediğini açıklamıştır. Buna rağmen mahkeme öğrencinin ilk soruşturmadaki sözlerini kanıt saymış ve Nazım'ı orduyu isyana itmekten dolayı 15 yıl ağır hapis cezasına çarptırmıştır.

Bu noktada biraz duralım. Harp Okulu Mahkemesi'nin seyrinde dinlenen tanığın gülünç hikayesini size anlatmak isterim. 2002 yılında Nazım'ın 100. doğum yılı etkinliklerine “Nazım Aramızda” adlı bir gösteriyle katkı koymuştuk. Ben (Tövbe yarabbim, ne işim varsa orada) dört saatten fazla süren bu etkinlikte Nazım'ı anlatan / oynayan kişi olarak sahneye çıkmıştım. Nazım'ı iyi bilen insanları etkinliğe çağırarak, bir çeşit ukalalık da etmiştik. Çünkü bağımsız sahnesini kuran BTA'mızın ilk gösterisiydi bu . Sağlam durmalıydık. Öncelikle çocuklarıma ve benim gözümdeki ihtirastan parlayan yıldızların ışığına inananları ikna etmeliydim. Neyse uzatmayalım, vesselam sahneye (de) çıktım. (16 Mart 2002) İşte bu etkinlikte Nazım'ın mahkemeleri bölümünü anlatırken izleyenler epey bir kıkırdamıştı. Aynen alıntılıyorum:

“17 Ocak 1938. Harp Okulu olayı. Beş Harp Okulu öğrencisi dolaplarında Nazım'ın piyasada yasal olarak satılan kitapları bulundu diye tutuklanır. 5271 Abdülkadir (Meriçboyu) 5 yıl, 5409 Ömer Deniz 7 yıl, 5362 Orhan Alkaya 5 yıl, 5227 Necati Çelik 5 yıl, 5321 Mustafa Ergün 5 yıl…ve Nazım Hikmet 15 yıl… Mahkemede kimler yoktu ki? Ulus meydanında gazete satan bir sanık, Yakup Dalkılıç yargıçların önüne çağrılır. Niye? Sanık olarak dinlenecek. Nazım'ın kitaplarını satıyormuş ya! Bir ara yargıç, daktilo görevlisine seslenir; “ Satır başı ” ... Aynı anda Yakup Dalkılıç küttedenek düşüp bayılıyor. Apar topar ayıltıyorlar. “Ne oldu evladım?” Yakup Dalkılıç konuşamıyor, eliyle koluyla bir şeyler anlatmaya çabalıyor. Mahkemenin cingöz mübaşiri olayı anlıyor ve başlıyor bıyık altından gülmeye.

Heyet başkanı, yargıç şaşkın/ kızgın mübaşire bakıyor. Mübaşir; “Sayın yargıç, Yakup beyefendi daktiloya söylediğiniz satır başını ‘başına satır' anlamış da ” diyor. Salonda bir gülüşme… Nazım bile gülüyor. Sonra Yakup Dalkılıç beraat ediyor ama…bu anıyı, mahkemenin kalitesi ve tanıkların/sanıkların pozisyonunu belirtmek için anlattım.

Şakası bir yana; bu zırvalığın ortasında sinirden ne yapacağını bilmeyen Nazım, sürekli bıyığıyla oynuyor. Bunu gören yargıçlardan biri, bunu, Nazım'ın birilerine şifre verdiği şeklinde yorumlayıp şairi azarlıyor. Nazım da dayanamıyor ve “peki bıyığımla oynamam” diyor. “Ama siz de tespih çekmeyin. O da benim sinirimi bozuyor”…

Şimdi tekrar mahkeme öncesine, Nazım'ın Ömer Deniz'e dediklerine geri dönelim. (Bence) Nazım, dediklerinin Almanya ve İtalya bölümünü gerçekten söylemiş olabilir. Ya da Harbiyeli öğrenci, Nazım'ın 1935'te “İtalya'da Bir Habeş Delikanlısı” adıyla çıkan kitabını okumuş olabilir. Çünkü bu kitap dönemi içinde sadece ülkemizde değil, yurt dışında da epey gürültü koparmıştı. İtalyan faşisti Mussolini, büyükelçiliği aracılığıyla bu kitaptan haberdar olur ve dışişleri aracılığıyla Türk yetkililere bir haber yollar: “Aleyhimize görüşler içerdiğini öğrendiğim bu kitap basılmasın” . Neyse uzatmayalım, haber daldan dala Nazım'a kadar ulaştırılır. Nazım kibar adam: “Hay hay, yayınlamam” diyor. Sonra küçücük bir değişiklikle “Taranta Babu'ya Mektuplar” adıyla yayınlanır kitap.

İtalyan faşizmine ne kadar karşıysa, Alman faşizmine de o kadar karşıdır Nazım. 1 Mayıs 1936'daki Hitler'in o ünlü konuşması, Nazım'da derin bir kaygı yaratmış ve oturup “Alman Faşizmi ve Irkçılığı” adlı kitabı çevirmiştir.

Donanma Komutanlığı Mahkemesi'nde de durum farklı değildir. Sözde, bir deniz astsubayı (Hamdi Alevdaş) Nazım'la görüşürken Nazım'ın kendisine şunları söylemiş olduğunu ilk soruşturmada ileri sürüyor: “Bana, donanmadaki fakir askerlerin adresini gönder, onlara para yollayacağım…” Ancak bu astsubay ( Gedikli) yargıç önüne çıktığında, Nazım'ın kendisine böyle bir şey söylemediğini belirtiyor. Fakat mahkeme, ilk soruşturmadaki sözleri kanıt olarak kabul ediyor ve askeri isyana teşvik etmekten Nazım'a 20 yıl ceza veriyor.

Allem kalem, işte bu sözlere dayanarak Nazım toptan 28 yıl 4 ay hapis cezası alıyor. Bu arada son derece ilginçtir ki; bu hükmü vermiş olan askeri mahkemelerin beşer üyesinden dördü, hukuk öğrenimi görmemiş ve yargıçlık niteliği taşımayan, sıradan subaylardır.

Avukat Mehmet Ali Sebük 05 Aralık 1949 tarihli “Vatan” gazetesine yazdığı makalede;

“… Nazım Hikmet aleyhindeki iki mahkumiyet, birden fazla adam öldürmüş olanlara verilmesi gereken cezadan ağır bir durum göstermektedir. Gerçekten Nazım Hikmet, ayrı zamanlarda, azaltıcı nedenlere dayanarak iki adam öldürmüş olsaydı, ancak 20 yıl ağır hapis cezası giyecekti. Fakat, asri ceza evlerine gitmek hakkını kazanacağından yaklaşık olarak 12 yıl sonra salıverilecekti. Oysa ki 12 yıldır hapiste yatmaktadır ve daha 16 yıl daha yatması gerekmektedir.” diyordu.

Bir avukat olarak içi acıyan Sebük, bu hukuk ayıbını gözler önüne seren makalesini çok dramatik ve akıl karıştıran bir notla bitirir: “…ülkemizdeki hapishane yaşamının kötü koşullarına 28 yıl süreyle dayanabilmiş ve oradan günün birinde sağ ve salim kurtulabilmiş hiçbir babayiğite rastlamadım.”

Sebük, bir avukat ve insan olarak Nazım'ın çilesini gündeme taşıyadursun, Nazım'ın kanuna uygun olmayan bir cezayla hapislerde kıvrandığı yurt içinde ve yurt dışında kulaktan kulağa yayılıyordu. Bu konuda yayınlanan makaleler günden güne artıyor, ülkede ve dünyada bu konuda birçok toplantı organize ediliyordu. İşte bu kaynaşmanın ilk hava kabarcıkları yüzeye doğru çıkarken Vatan gazetesi başyazarı Ahmet Emin Yalman , ‘Fikret ve Nazım Hikmet' başlıklı bir makale yayınladı: (19 Ağustos 1949)

“Son nesillerin yetiştirdiği en büyük Türk Şairlerinden, Türk dilini en iyi kullanan mahdut insanlardan biri; uzun yıllardır adli bakımdan da, milli bakımdan da haksız olarak zindanlarda süründürülüyor. Bu durumu, günün birinde tarih, bütün bir devir için bir leke diye kabul edecektir. Nazım Hikmet'in uğradığı haksızlığın sorumluluğu, hükmünü veren iki askeri mahkemeye, yalnız tek parti devrinde bunun emrini verenlere, yalnız elindeki dosyalarda haksızlığın bütün delilleri bulunduğu halde hareketsiz duran adliyemize, yalnız münevver nesle düşmüyor. 20 milyon Türk'ten her birinin bu sorumlulukta hissesi vardır. Ben bu sorumluluğun yirmi milyonda biri derecesinde bir payı bile taşımaya devam etmeye razı değilim. Haksızlığa karşı sesimi yükseltiyorum ve bunun artık akisler (yankı) bulacağını da umuyorum… Nazım Hikmet'e karşı devam eden haksızlık ve alakasızlık, tasavvura sığmaz bir şeydir. Kanuni bir cemiyet içinde böyle bir hale cevaz verilemez. Türk adliyesini bir vatandaş sıfatıyla vazifeye davet ediyorum. Büyük haksızlığın tamiri, yalnız Nazım Hikmet'e, yalnız Türk kültür ve edebiyatına karşı değil, tarihimize karşı da bir zarurettir.”

Yalman'ın bu makalesi Türk basınında ve dolayısıyla kamuoyunda büyük etkiler yaptı. Taraf olanlar ve karşı duranların makale savaşları bir anda yeni gündemi oluşturdu. (İleride Necip Fazıl Kısakürek'in bu mahkemeye karşı yazdığı acayip (!) bir karşı makaleyi sizinle paylaşacağım)

Ortalık kaynama noktasına doğru giderken, bazı hukukçular dosyalarda yaptıkları incelemelere dayanarak, Nazım'ın haksızlığa kurban gittiğini belirtmekten çekinmiyorlardı. Eski bir askeri hakim olan ve 1949 da avukatlık yapan Selami Helvacıoğlu yayınladığı bir makalesinde söyle diyordu: “…ne çare ki, vâki ve pek açık olan haksızlığın önüne, o günkü siyaset icabı geçilemedi...” (1 Eylül 1949- Vatan) Selami Helvacıoğlu, sözü geçen makalesinde, başından geçen bir olayı da açıklayarak Nazım'ın nasıl haksız yere mahkum edilmiş olduğunu açıklıyordu;

“…Benim de dahil olduğum bir askeri mahkemede, mahkeme edilen iki genç subayın suçsuz olmalarına bakılmayarak, zamanın komünist geçinen bazı kesaniyle tesadüfi surette temas etmelerinin suç sayılmasına kat'i surette itiraz etmek ihtiyacı duydum. Fakat benim ve savcı mevkiindeki hakimin muhalefetimize bakılmadı. Hukukçu olmayan azanın reyiyle, bu iki genç şiddetli suretle cezalandırıldı…Dosyayı ( Nazım'ın Dosyası) incelerken bu meseleyi hatırladım. Nazım Hikmet'in de cezalandırılması aynı mahiyeti taşıyordu. Kendisinin komünist olarak tanınmış olması ve askeri şahıslarla temas ve münasebete girişmiş bulunması, ortada suç teşkil eden ve cezaya mevzu olan bir fiil ve hareket olmadığı halde, kendisine bir (isyan tahrikçisi) damgası vurulmasına ve çok ağır, belki hayatıyla ödeyeceği bir cezanın verilmesine sebep olmuştur.”

Öte yandan Avrupa'da kurulan “Nazım Hikmet'i Kurtarma ve Eserlerini Yayma Komitesi” başkanı Tristan Tzara, dönemin başbakanına bir mektup gönderiyor ve Nazım'ın affını istiyordu.( 6 Kasım 1949 ).Mektubun özeti şöyledir:

“Söz hürriyetini, sanat büyüklüğünü ve insanlığın en esaslı haklarını söz konusu eden Nazım Hikmet olayının etkisi altında en ünlü Fransız entellektüelleri, bu büyük şairin kurtarılması için komitemiz tarafından düzenlenen dilekçemizi imzaladılar. Gönderildiği memleketlerde büyük bir etki uyandıran Nazım Hikmet'in eserlerini tanıtmayı kendilerine ikinci bir amaç bilen komitemiz, siyasi veya dini inançları ne olursa olsun, bütün dünya entelektüellerine müracaat etmiştir. Ve bu insani ve kültürel vazife için yardımlarını istemiştir… Geçen sürenin kısalığına rağmen, uluslararası birçok ünlü kişilerin imzaları dilekçemize eklenmiştir.

Avrupa basınında çıkan haberlerden öğrendiğimiz gibi… Nazım Hikmet'in haksız yere hapiste bulundurulması, başlıca görevlerinden biri insanın manevi özgürlüklerini savunma olan Unesco'yu (da) yakından ilgilendirir. (Bunun dışında) Roma'da toplanan ve 27 ulusun temsilcilerini bir araya getiren Barış Taraftarları Dünya Komitesi'nde, Nazım Hikmet'i Kurtarma Komitesi'ne katılmıştır. Türkiye'de ilgili makamların Nazım Hikmet'in hakkının tanınmasına ve bu büyük dehanın yalnız genç Türk edebi nesline değil, aynı zamanda uluslar arası kültüre iade edilmesini isteyen bütün dünya entelektüellerinin bu arzusuna ilgisiz kalmaları bize imkansız görünüyor… Saygılarımızla.”

Uluslararası Öğrenci Birliği de (16 ülkenin 3,5 milyon öğrencisini kapsayan bir gençlik örgütüydü bu) başbakana müracaat etmiş, “Nazım Hikmet'in derhal serbest bırakılması ve gayrı kanuni kararın değiştirilmesini” istemişti. Aynı örgüt 7 Kasım 1949 ‘da başbakana bir de telgraf göndermiş, bu kez 60 ülke öğrencilerinin Nazım'ın serbest bırakılmasını istemek için bütün dünya entelektüellerinin giriştiği harekete katıldığını bildirmişti.

Avrupa ve bütün dünya böylesine fokurdarken; Türk basınında gerici yazarlar, Nazım'ın affına karşı çıkıyor ve basında bu konuyu gündeme getiren Vatan'a ve Ahmet Emin Yalman'a ısrarla sataşıyorlardı.

Kadircan Kaflı diye biri; “Hapsedilen yalnız Nazım Hikmet midir?” diye soruyor ve Nazım'ın affı kampanyasında “özel bir neden” arıyordu:

“Nazım Hikmet, hele bir milli destan yazsın, Moskova komünizminin kızıl faşizm ve emperyalizm olduğunu haykırsın, vatan topraklarının, Türk milletinin hürriyet ve istiklaline göz diken bolşevik Rusya aleyhinde milli heyecanı belirten samimi şiirler yaratsın; o zaman bu millet, onu, hakikate dönmüş bir vatandaş sayabilir. Mahkumiyet meselesi ise, bizim (tartışmamızın) dışındadır ve herhalde derin (incelemeye dayanan) mahkeme kararı yanında, Ahmet Emin'in yalnız mahkumu dinleyerek verdiği hüküm fuzuli olur” ( 26 Ağustos 1949, Yeni Sabah Gazetesi)

Necip Fazıl da “Büyük Doğu”da, Yalman'ın “Fikret ve Nazım Hikmet” başlıklı yazısını “Üç Maskeli Tabiye” olarak nitelendiriyor ve şu iddiada bulunuyordu:

“…

1- Tevfik Fikret bir maskedir; Nazım Hikmet bahsini seyretmeye memurdur.

2- Nazım Hikmet bahsi bir maskedir. Moskof tipi olmayan (!) bir komünizmayı seyretmeye memurdur.

3- Moskof tipi olmayan (!) komünizma lafı bir maskedir; dünyanın hangi nehrinden alınırsa alınsa hep aynı içeriği verecek su gibi, düpedüz komünizmayı seyretmeye memurdur. ( Büyük Doğu, 26 Ağustos 1949)

Tasvir gazetesinde 7 Eylül 1949'da Alemdar imzasıyla çıkan bir yazıda ;

“…dış memleketlerde Türk düşmanlığı konusu incelenmiş, Türkiye'ye karşı kullanılan silahlar altı madde olarak sıralanmış, 3. maddesi Nazım Hikmet olarak belirlenmişti… aleyhimizde bulunan bütün solcu gazetelerde ikide bir hapishanelerimizde yatan şair Nazım Hikmet'in davasına temas ediliyor. Onun bir kurban, yani bir fikir için işkence çeken vaktiyle Brezilyalı Zako (?) ve Vanzetti gibi büyük komünist kahraman(lar)ın yerine koyuyorlar.(Sanırım yazar bu konuda bilgisiz biri olmalı. Sacco ile Vanzettti Brezilyalı değil İtalyandır. Ayrıca bu iki kurban komünist değil anarşisttirler.) Paris'te bir milyona yakın satan “Les Lettres Françaises” gazetesinde Çankırı ve Bursa hapishanelerinde Nazım'ın yazdığı son şiirlerin tercümeleri ; ve “Europe” , “Forces” , “L'enclume” , “Lavoro” gibi büyük mecmualarda da son eserlerinden bahsediliyor. Bu neşriyat, komünist basınından çıkıp bazı müstakil gazetelere de intikal etmiştir. Anlaşılıyor ki Nazım Hikmet davası, kominforma büyük bir sermaye teşkil etmektedir.”

Nazım'a yapılan saldırıların ardı arkası kesilmez. Dünya şaire nasıl sahip çıkıyorsa, gerici Türk basını da bir o kadar karalayan propaganda yapıyordu. Komünizmle Mücadele Cemiyeti Nazım'ın affı çalışmalarından ‘teessür duyduklarını' açıklayan bildiriler yayınlıyorlardı. (Tasvir, 7 Eylül 1949)

“Allah'a, millete, vatana koşanların dergisi” adıyla yayınlanan Serdengeçti dergisinin Ekim 1949'da yayınlanan 8. sayısında, “A.Emin Yalman'a Cevap” başlıklı bir yazı yayınlanır. İmza, Cemal Oğuz Öcal adında bir gericinindir. Öcal'ın yazısında Ahmet Emin Yalman'a seslenen bir dörtlük son derece ilginçtir:

“Nazım ile yan yana söylenir oldu adın,

Nerden geldi bu ilham, söyle, nedir maksadın?

Çok şeyler yazıp çizdin, solcuya, sola dair,

Bil ki bizden değildir artık o kızıl şair”

Ahmet Emin Yalman aynı günlerde Nazım Hikmet'le bir söyleşi yapıyor. 12 yıldır suçu olmadan hapis cezası çeken şairin görüş ufuklarını anlatıyor ve Nazım'ın “benim bütün günahım memleketimi ve milletimi çok, pek çok sevmekten ibarettir” dediğini açıklıyordu. Bu söyleşi 20 Eylül 1949'da hem Akşam gazetesi, hem de En Son Dakikası gazetesinde aynı anda basılıyordu. Ancak bu iyi niyetli söyleşi bile bazı gerici gazetelerce (Sabah Postası, Zaman gibi) Vatan gazetesinin tiraj yükseltme hünerbazlığı olarak yorumlanıyordu.

Aynı günlerde bu toz duman içine, Uluslararası Hukuk Bilginleri Cemiyeti de katılır. Bu komisyon Millet Meclisi başkanı Şükrü Saraçoğlu'na, Adalet Bakanı Fuat Sirmen'e, Savunma Bakanı Hüsnü Çakır'a birer mektup göndererek; Nazım'ın göğsünde anjin rahatsızlığı olduğunu ve cezasının geri kalan kısmının affedilmesini rica ederler. (7 Şubat 1950)

Nazım Hikmet'in hapisten kurtarılması için bütün dünya Türkiye'de ki ilgilileri en üst boyuttan dilekçe ve telgraf yağmuruna tutarken ilerici Türk gençleri de boş durmuyordu. 150 imzalı ve hepsi de genç olan bir öğrenci hareketi, cumhurbaşkanı İnönü'ye ve meclis başkanlığına aşağıdaki dilekçeyi sunuyordu:

“Büyük sanat ve düşünce adamı, insanlık ve halk dostu Nazım Hikmet 13 yıldan beri hürriyetinden mahrum tutulmakta ve hapishanede sıhhati günden güne çürütülmektedir. Bu gerçek idealistin bir an evvel serbest bırakılması için yapılan girişimlere karşı başvurulan oyalama politikası, gerek dünya gerekse Türkiye halk oylarında derin bir tepki ve üzüntü uyandırmıştır. Biz aşağıda imzası bulunan, Türkiye inkılapçı, demokrat yüksek okul ve üniversite gençleri, halkların gösterdiği tepki ve üzüntüye katılır, Nazım Hikmet'in serbest bırakılması için kanunların size verdiği yetkiye dayanarak, harekete geçmenizi saygıyla dileriz.”

Su öyle bulanmıştır ki, artık Türk basınında Nazım'ın taraf ya da karşısında olan bir yazı yazılmaksızın gün geçmiyordu. Bu af kampanyası, o tarihe kadar memleketimizde görülmemiş bir yüksekliğe erişmişti. Bu noktada, Orhan Veli, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rıfat'ın çıkardığı Yaprak dergisinin yaptığı uyarı çok önemlidir.

“Adli bir hata yüzünden 13 yıldan beri hapiste yatan şair Nazım Hikmet'in son günlerdeki hali memleket aydınlarını heyecana düşürdü. İstanbul aydınları, Ankara aydınları, İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği ve başka topluluklar ayrı ayrı, cumhurbaşkanına, meclis başkanına ve başbakana başvurup, şairin serbest bırakılmasını istediler. Dilekçelerin altına imza eden şairler, ressamlar, musikişinaslar, profesörler, doçentler, gazeteciler arasında Çallı'dan Neyzen Tevfik'e, Refik Fersan'dan, Adnan Saygun'a, Nurullah Ataç'tan, Falih Rıfkı Atay'a kadar bütün yurt aydınlarının adı var. Bu davranışların sebebini Türk aydınlarının tarihimizde bir leke olarak kalacak bir işin sorumluluğuna ortak olmak istemeyişlerinde görüyoruz.” (Yaprak, 15 Nisan 1950)

Bu kızışma, yakın zamanda bir kapışmaya döneceğe benzer. “Başdan” dergisi 28 Aralık 1948'de Nazım'ın o muhteşem “Memleketim” adlı şiirini yayınladığında bile bu kadar tepki toplamayan haksızlık, artık yayından çıkmış, savaş bütün dünyayı sarmıştır. Hükümet bu baskılara karşı ezildikçe eziliyor; Türk siyasi tarihi çok ciddi bir sınavdan geçiyordu. Ne diyordu Kerim Sadi: “Nazım, yaşadığımız devrin en büyük şairlerinden biridir. Fuzuli'nin, Nedim'in ve Şeyh Galip'in önünde Mevlana, Şekspir ve Mayakovski'yle yan yana yürüyecek muazzam çapta bir sanat dehası … Taş ve betonla örülü bir milli hazine. Nazım Hikmet çelik memelerden içmiş bir dev yavrusudur. Namık Kemal onun yanında saçlı sakallı bir taş bebek ve ilhamını Fransız mektebinden alan Hamit, meyveleri kurumuş ihtiyar bir ağaç gibi kalır. Onun Mikelancelo gibi ızdırap içinde yarattığı şaheserler, edebiyat dünyasında yüzümüzü ağartacak, ve yarın bütün insanlık bu eşsiz sanat mahsülleri ile övünecektir.” (Başdan, 24 Ağustos 1948)

“Dört nala gelip uzak Asya'dan

Akdeniz'e bir kısrak başı gibi uzanan

Bu memleket bizim.

Bilekler kan içinde, dişler kan içinde

Ayaklar çıplak

Ve ipek bir halıya benzeyen toprak

Bu cehennem, bu cennet bizim.

Kapansın el kapıları, bir daha açılmasın

Yok edin insanın insana kulluğunu

Bu davet bizim.

Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür

Bir orman gibi kardeşçesine

Bu hasret bizim!”

Hükümet, yurt içindeki ve yurt dışındaki ilgi ve isteklerin etkisiyle Nazım Hikmet'i de kapsayan bir af kanunu çıkarmayı kararlaştırdı. 3 Mart 1950'de meclise sunulan af kanunu tasarısı yalnız siyasi suçları kapsıyordu.

Bu sırada Nazım Hikmet'in avukatlarından İrfan Emin Kösemihaloğlu Ankara'ya gitmiş, cumhurbaşkanını ziyaret etmiş ve Nazım'ın affını rica etmişti. İrfan Emin, “müvekkilimin artık hapishane hayatına tahammül edemediğini ve birkaç güne kadar açlık grevine başlayacağını bildirmiş ve Nazım Hikmet'in bu kararını yerine getirecek kadar azimli olduğunu ve hakkında bir af düşünülmediği taktirde, açlıktan öleceğini, bunun da memleket nam ve hesabına iyi bir reklam olmayacağını” sözlerine eklemiştir. (Ayrıntısına daha sonra gireceğiz)

Cumhurbaşkanı İnönü'de, İrfan Emin'e, adalet bakanına gitmesini bildirmişti. Adalet bakanını ziyaret eden Kösemihaloğlu'na bakan; “Nazım Hikmet'e selam söyleyin, kısa bir sürede işi halledeceğiz, müsterih olsun” demişti.

Bakanın dediği gibi af tasarısı çok kısa bir süre içinde adalet komisyonuna havale edilmiş, bakan, komisyona 100 kişilik bir liste sunmuş, bu aftan yararlanacak siyasi mahkumların kimler olacağını açıklamıştı. Bu listede Nazım'ında adı vardı. (8 Mart 1950, Gece Postası)

Buraya kadar pek sorun yok gibi …Ancak bu listede Nazım'ın adını gören bazı yazarlar bu affın şiddetle karşısında durmuş, köşelerini ateşe verecek şiddette yazılar yazmaya başlamışlardır.

Son Saat'te Zeria Karadeniz 10 Mart 1950'de “komünistleri affedip, Türk vatandaşlarını hapiste bırakmak, yalnız komünformu sevindirmek olur” diyerek, Nazım Hikmet'i Türk vatandaşı saymak istemiyordu. Ötede, “Vatandaşın Sesi”nde Ali Haydar Yeşilyurt; “Evet genel bir af lazımdır ve zaruridir.” diyor fakat arkasından şunları ekliyordu: “En küçük devlet memurundan, katiline kadar, (ırz düşmanları hariç) her türlü suçu affeden bir af kanunu istiyoruz. Bizim davamız budur. Yoksa Nazım Hikmet değil.”

Bu konuda Amber imzalı Pazar gazetesinin 6. sayısındaki sesleniş daha ürkütücüdür: “Nazım Hikmet'i affettiğimiz gün, Moskof savaşlarında can veren ecdadımızın ruhları, bizlere lanetler savuracaktır.”

İşte tam da bu civcivlenen günlerde meclis, af tasarısını komisyona iade etmiş; bu da affın gecikmesine yol açmıştı. Büyük bir ümitsizliğe kapılan Nazım, avukatı Mehmet Ali Sebük'le görüşerek 8 Nisan'a kadar mahkemesi tecdid edilmezse 8 Nisan'dan itibaren açlık grevine başlayacağını kesin bir dille ifade etmiş ve artık yaşamak ümidini kaybettiğini söyleyerek avukatının bütün teselli girişimlerini reddetmişti. (Yeni Sabah gazetesi, 29 Mart 1950'de bu haberi vermiştir)

Yılan hikayesine dönen af tasarısı en sonunda TBMM'de yeniden tartışılmaya başlanır. Nazım'ın affını istemeyenlerden Denizli milletvekili Hüsnü Akşit meclise bir önerge sunar. Bu önergeyle Askeri Ceza Kanunu'nun 94. maddesinden hüküm giyenlerin bu af kanununun dışında kalması isteniyordu. (Bu 94. madde gereği Nazım 28 yıl 4 ay ceza yemişti. Meclis bu maddeyi affın dışında bırakarak 13 yıldır hapishanede yatan, kalbinden ve karaciğerinden hasta Nazım'ın 15 yıl daha yatmasını kabullenmiş oluyordu.)

Ulaştırma Bakanı Tevfik İleri'de, Nazım'ın affedilmemesini isteyenlerden biri ve belki de en saldırganıydı. İyi bir konuşmacıydı.

“Görüyoruz ki bütün dünyada “ben komünistim” diyen insanlar belli bir merkezin emrine bağlanmış kimselerdir. Bunları fikir ve siyaset mahkumu olarak kabul etmeye imkan yoktur. Komünist ancak vatanına ihanet etmiş bir insandır… Nazım Hikmet daha dün hapishanede, “benim kalbimin bir yarısı Yunanistan'da her sabah kurşuna diziliyor, öbür yarısı Çin'de kurşuna diziliyor” dedi. Tahmin ederim ki, kalbinin geri kalan bir parçası da Kore'de kurşuna diziliyor. (*NATO'ya üye Türkiye aynı yıl yolunu izini bilmediğimiz Kore'ye asker göndermiştir, 1950)

Nazım Hikmet mutlak surette komünisttir. Kendisi dahi inkar etmemiştir. Cesur bir komünisttir, kahraman bir komünisttir, ama, komünisttir. Dahası var, Nazım Hikmet kupkuru bir Nazım Hikmet değildir. Avrupa'da, Asya'da, Amerika'da ve dünyanın neresinde bir komünist oluşum varsa, Nazım Hikmet için bayrak açmıştır. “Türk hükümetinden Nazım Hikmet'i alacağım” diyor. Biz saf ve temiz kalbimizle bu adamı dışarı çıkarttığımız gün, bütün komünist cihan, “Nazım Hikmet'i ellerinden aldık” diye övünecektir. Daha dün Çinliler radyolarında aynı beyannameyi çıkardılar.”

Tevfik İleri'nin bu konuşmasından sonra Nazım'ın affedilmemesini isteyenlerin verdiği önerge kabul edildi ve böylece Nazım af kanunu kapsamı dışında bırakıldı.

Şimdi biraz geriye dönüp Nazım'ın açlık grevinin fikirsel zeminini ve Nazım'a engel olmak için çırpınan avukat İrfan Emin Kösemihaloğlu'nun cumhurbaşkanına yazdığı dilekçenin tam metnine bir göz atalım.

Nazım, artık tahammül edemediği cezayı protesto için açlık grevi yapmayı aklına koymuştu. Ancak avukatı İrfan Emin buna engel olmuş, Nazım'ı grevden caydırmıştı. Fakat Nazım, 15 Şubat'ta açlık grevine karar verince, Kadıköy Sulh Mahkemesi kararıyla Nazım Hikmet'in kanuni vasisi olan ve genel vekili bulunan avukat İrfan Emin, 9 Şubat 1950 günü şu dilekçeyi sunmuştu:

“(Özetle) Cumhurbaşkanımızın yüce katına,

Bursa Cezaevi'nde 14. mahkumiyet yılını doldurmakta olan bu vatan çocuğu aleyhine verilen hükümlerin gerekçeleri (lütfen) incelendiğinde görüleceği üzere “ordu ve donanma içinde” komünistlik fikirlerini yaymaya kalkışma” olarak kabul edilen mesele, “askeri isyana tahrik” şeklinde bir kanuni değişikliğe uğratılarak Ceza Kanunu'nun 94. maddesine uygun hale sokulmuştur. Askeri Ceza Kanunu'nun o tarihten bir yıl sonra yürürlüğe giren 3719 sayılı kanunla, 148. maddesiyse ancak o tarihten sonra bu gibi suçları cezalandırarak yeni hükümler koymuş bulunmaktadır; eğer dava sırasında bu kanun uygulamada olsaydı, hükmedilebilecek ceza, bir, en çok iki yılı geçmiş olmayacaktı…Resmi makamlarca şu adli hatanın düzeltilmesi için şimdiye kadar yapılan girişimlere hiçbir cevap alınamadığından dilekçenin sahibi, gün geçtikçe ölüme doğru sürüklenmektedir; adaletin er geç tecelli edeceği yolundaki ısrarlı telkinlerime rağmen – lehinde bir belirti olmadıkça – bu ayın 15. günü canına kıymayı tasarlayan kararını değiştirmeyi başaramadım … Bu samimi inandan kuvvet alan maruzatımın dikkate alınmasını, en büyüğümüzden, büyük bir minnetle rica ediyorum, yüce başkanımız.” (9 Şubat 1950, Kösemihaloğlu İrfan Emin)

Af tasarısının meclisi ikiye böldüğü, ancak muhaliflerin daha kuvvetli olduğu ve tüm bunların üstüne meclisin tatile girmesi, affın gecikmesini getirmiş; bu gecikme de zaten hasta olan Nazım'ın umudunu kırınca da, Nazım avukatı İrfan Emin'e açlık grevine yatacağına dair bir mektup yazıp, ölmeye yatmaya hazırlandığını bildirmiştir. Yani koskoca Nazım, basiretsiz bir hükümetin elinde ve tüm dünyanın gözü önünde açlık greviyle canına kıyacaktır.

Nazım Hikmet Ran'ın Çilesi!.. P2

2010-06-01T17:26:00.000-07:00

Nazım, 29 Mart 1950 günü avukatı İrfan Emin'e şöyle bir mektup gönderir:

“Canım, sevgili üstadım, hakkın hakikatın tecellisi için açlık grevine yatıyorum. Üzülme, sinirlenme, hak ve hakikat uğrunda, bir kanunsuzluğun tamiri uğrunda gerektiği zaman ölümü göze alabilmek güzel şeydir.”

İrfan Emin bu mektup üzerine hemen Bursa'ya, Nazım'ın yanına uçar. Sinirlenmiş ve tedirgin olmuştur. Hayli tartışır iki arkadaş. İrfan Emin intiharın koskoca Nazım'a yakışmayacağı doğrultusunda sözler edip, Nazım'ı bu korkunç kararından vazgeçirmeye çalışırken; Nazım, aşağı yukarı şöyle bir şeyler söyler İrfan Emin'e:

“Ben vermiş olduğum kararla intihar etmiş olmuyorum. Bu, daha çok hayat savaşından yılmış olanların, bezginlik getirenlerin işidir. Ben saçlarımın her teli ile hayata bağlıyım. Katiyen yaşamaktan vazgeçmiş değilim. Ancak bir kenarda kıvrılarak kötü bir şekilde gebermenin hiç de bana yaraşır tarzda bir şey olmadığına kaniim. Kalbimi yoklayan iki kuvvetli kriz, bu hal devam ederse beni yakında öldürecektir. İrademi kullanmadan ölmek, boşu boşuna, pisi pisine gitmek… Ben, buna hiçbir zaman razı olmayacağım. Hakkımdaki adli hatayı düzelterek diri diri çıkmazsam, çıkamazsam, mutlaka buradan cesedim olsun çıkmış olacaktır.

Görüyorsunuz ya, her zamandan çok kuvvetliyim. İçimde savaşa gidenlerin zafer umutlarıyla dolu bir neşe var. Savaşa atılanlar muzaffer olmak için giderler, ama bu yolda ölmek, yaralanmak, sakat kalmak da var. Fakat savaşa atılanlar yalnız zafer, ümit ve kuvvetiyle yürürler. İşte içimdeki hakim duygu budur. Beni sevenlerin boşuna üzülmelerine katiyen razı değilim. Hele acınacak bir adam olmaya hiç tahammül edemem…”

Olay basına yansıdığındaysa; bir zamandır kılıçlarını bileyen karşıt cephe savaşçıları bu ‘kritik' duruma karşı salvo ateşe başlarlar: Savaşın ilk narası Vatan gazetesi başyazarı A.Emin Yalman'dan gelir: Yalman, dönemin başbakanı Şemsettin Günaltay'a seslenen bir açık mektubu gazetesinde yayınlar:

“Sayın başbakan,

…Nazım Hikmet'in serbestisini temin eden af (yasası), Adalet Komisyonu ve meclisçe prensip (olarak) kabul edildiği halde, bununla (ilgisi) olmayan adli suçların affa dahil edilmesi ve (sınırların) genişletilmesi dolayısıyla (yasa) encümene iade edilmiştir. Bu (durumun) on üç yıldan sonra zindandan kurtulmayı bir gün ve saat meselesi sayan bir insan için ne kadar ağır işkence olduğunu…(merhametli) kalbiniz elbette takdir eder…
Nazım Hikmet; karaciğerinden ve kalbinden rahatsızdır. Hele son (olaylardan) sonra sinirlerinin, bu yükü daha fazla taşıyamaz bir hale geldiği; açlık grevi kararı vermesiyle sabittir.

Mevcut maluliyet, anayasamızın 42. maddesini harekete geçirecek mahiyettir. Anayasa, hükümetin inhâsı (gecikmesi/kararsızlığı…) üzerine, (herhangi) bir vatandaşın cezasını kaldırmak hakkını devlet reisimize vermiştir…
On üç senedir haksız (yere) hapishanelerde yatan malul bir kalem ve fikir sahibinin; son af kararının beklenmez bir şekilde (gecikmesi/ertelenmesi) yüzünden maruz kaldığı manevi işkenceye (son) verilmesini ve hayatının korunmasını; hakkaniyet namına ve memleketin şerefi ve adliyemizin itibarı hesabına sizden diler ve derin saygılarımı bu vesile ile teyid ederim.” (31 Mart 1950, Vatan)
Nazım'ın af kanunuyla serbest kalabilmesi ihtimali böyle bir batağa saplanıp kalınca, Türk ve dünya aydınlarının dikkati tümüyle hükümetin alacağı yeni karara yöneldi. Yanı sıra duyulan üzüntü ve infial hali büyük bir tedirginlik de yaratmıştı. Hele Nazım'ın açlık grevine karar vermesi ve bu greve başlayacağı günü bile bildirmesi adalet duygusu taşıyan herkesi incitti.
Nuhun Gemisi Gazetesi bu konuyla ilgili şöyle bir yazı yayınladı:
“Nazım Hikmet'in kendi kendini tanıtmak; uğradığı haksızlıklara karşı kendi kendisini (savunmak) için bu şekilde hayatını tehlikeye (atmaya) mecbur kalışı, başta buna sebep olan iktidar partisi olmak üzere, siyasi, içtimai (görüşleri) ne olursa olsun, bütün Türk aydınları için yüz kızartıcı bir hadisedir.”
Nazım Hikmet, affın sağlanamaması üzerine 07 Nisan1950 Cuma günü, Bursa Cezaevi'nde, saat 19.00da akşam yemeğini yedi ve ‘bu yemek, hakkımın tanınmasına kadar son yemeğimdir' diyerek açlık grevine başladı.
Türk aydınlarının ve duyarlı bir çok insanın ikna çabaları sonuç vermedi ve Nazım kararlı bir şekilde açlık grevine yattı. Bütün dünyanın gözü önünde ölüme giden Nazım için büyük bir seferberlik vardı ama eski dostu Vala Nureddin ( Va-Nu)'in 07.04.1950 tarihinde, yani grevin başlayacağı gün, Akşam gazetesinde yayınladığı bir yazı hayli ilginçtir:
“Nazım Hikmet'in maddi ve manevi durumu A.Emin Yalman'ın (nitelediği) şekilde ‘kritik' kabul edilmezse; bu açlık grevine karşı bir lakayıtlık (duyarsızlık) grevi ilan olunursa Türkçemizi en mükemmel şekilde yazabilmiş ve Türk şiirini uzak mesafelere ve uzak asırlara nakletmek kudretinde bir sanatkâr ziyan edilecektir. Böyle bir yükün altından tarih boyunca kalkamayız. Şair Nesimi faciasını bir kere daha tekrarlamayalım. Abdülhamit'in bile, Tevfik Fikret'e karşı, şairdir diye, (anlayışlı) bir siyaset (izlediğini) hatırlayalım.

…Açlık grevinin karşılığı lakaytlık grevi olmamalı. Yusuf, kuyuya bir defa atılmıştır. Nazım, birkaç kere (gerçekleşmemiş sözlerle) kuyunun ağzına kadar çıkarıldı, çıkarıldı, tekrar dibe atıldı. Adalet esasına dayanan bir devlette bu işkenceyi kimseye reva göremeyiz.”
Aynı gün avukat Mehmet Ali Sebük Ankara'da, İrfan Emin Kösemihaloğlu İstanbul'da yoğun bir gündem içindeydiler. Sebük, görüşmelerini ve neler yapıldığını basın mensuplarına şöyle anlatıyordu:
“Bugün (07.04.1950) ilk önce başbakan yardımcısı Nihat Erim'le, Nazım Hikmet meselesini, tarafsız iki hukukçu gibi konuştuk. Fikir teatisinde bulunduk. Sonradan adalet bakanı Fuat Sirmen ve Cezaevleri genel müdürü Sakıp Güran'la da bu konuda uzun boylu görüştük… Meselenin büyük bir anlayışla karşılandığını memnuniyetle gördüm. Formalite güçlükleri dışında, meselenin pek yakında halledileceğini kuvvetle umuyorum.”
Öte yandan diğer avukat İrfan Emin aynı gün Cumhuriyet gazetesini ziyaret ediyor; gazetede bir basın toplantısı yapılmasına izin verilmesini rica ediyordu. İstek, Cumhuriyet gazetesi sorumlularınca hoşgörüyle karşılandı. İrfan Emin, basın toplantısında, Nazım'ın hangi nedenlerle, nasıl tutuklandığını ve geçen on üç seneyi özetle anlattıktan sonra; affın geri bırakılmasının sosyal yapıda nasıl büyük bir hayal kırıklığına sebep olduğunu anlattı ve konuyu (özetle) şöyle bağladı;
“Nazım Hikmet davasında bir adli hata söz konusudur. Kendisi yetkisiz bir mahkemeye gönderilmiş, uzman olmayan kişilerce yargılanmıştır… Büyük Millet Meclisi 23 Nisan'da pekala toplanabilir ve bugüne kadar kanun uygulamasında yapılan adli (hataların) düzeltilmesine karar verilebilir. Çünkü af kanununun geriye bırakılması, sosyal vicdanda yankılar yapmış ve bir affın zorunluluğunu belirtmiştir.”

İrfan Emin, basın toplantısının sonunda Nazım'ın “Kuvayi Milliye Destanı”ndan parçalar okur. Atatürk'ü Dumlupınar'da anlatan bölümü okuyan mülayim avukat İrfan Emin, o soğukkanlı tavrını koruyamaz ve birden bağırarak isyan eder: “Milli savaşın en büyük destanını yazan hapislerde inliyor, Atatürk'e sövenler ellerini kollarını sallayarak dolaşıyorlar, olmaz böyle şey…”
Nazım Hikmet, 08 Nisan 1950 Cumartesi sabahı, saat 10da Bursa Savcısı İzzet Akçal'ın odasına davet edilir. Orada savcının dışında, adalet bakanlığı baş müfettişi Hayrettin Şakir de vardır. Her iki bürokrat, güzel güzel anlatarak Nazım'ın açlık grevinden vazgeçmesini isterler. Nazım (kibar adam) bu isteği nezaketle reddeder. Israr edilince de izin isteyip, şunları söyler:
“Yüzde elli ihtimalle bu kararım beni hakka ve hürriyete kavuşturur. Diğer yüzde elli ihtimal, dayanamayıp ölmektir. Ben intihar etmek istemem. Yaşayıp hürriyet havası teneffüs etmek taraftarıyım. Fakat hak ve hürriyet için yüzde elli riski göze almak ve ölüme bu şekilde kavuşmak zahmete değer.”
Bu karışık bölümü, Nazım'ın açlık grevi bildirisi sayabileceğimiz ve 09 Nisan 1950 tarihli Akşam gazetesinde yayınlanan mektubunun özetiyle kapatıp, içeride ve dışarıda bu olaya verilen tepkilerden söz ederek devam edelim. Diyordu ki Nazım:
“Selim aklın ve milli vicdanın eninde sonunda hakikatin tecellisine yardım edeceğinden ümidi kesmiş değilim… Yatacak olduğum açlık grevine ümitle yatıyorum. Yeisle, kederle değil. Bu uğurda ölürsem dahi, son nefesime kadar ümitle yaşayacağım… Hak aramanın keyifli sevinci içindeyim ve bu hakkın ben ölürsem bile nasıl olsa günün birinde tecelli edeceğini düşünmek, buna inanmak, bundan emin olmak gibi bir bahtiyarlığım var.
İntihar etmiyorum, hiç kimseye şantaj yapmıyorum, hiç kimseyle inatlaşmıyorum. Sadece kanun yollarının açılabilmesi için on üç yıldır sürüp giden adli bir hatanın düzeltilmesi için hayatını ortaya koymaktan başka imkân kalmadığı için bu son çareye başvuruyorum.” ( 09 Nisan 1950, Akşam)
Basında çıkan haberler, hükümet yetkilileriyle yapılan görüşmeler anında Nazım'a iletiliyor, iyimser bir tutumla bu grevden vazgeçmesi isteniyordu. Kamuoyunu hızla ve olumlu yönde etkilemek amacıyla bu konu yer yer duygusallığa doğru itiliyordu. Oysa Nazım'ın dediği apaçıktı.Açlık grevine bilinçle yatıyordu. Affın karşısındakilerin yazdıklarını önemsemiyor; yakınlarının -özellikle de- avukatlarının verdikleri beyanlarda acındırıcı bir dil kullanmamalarını istiyordu. O günlerde Vatan gazetesinde M. Ali Sebük'ün duygusal bir beyanı yayınlanmış, bu beyandaki bazı sözler Nazım'ı incitmişti. Nazım bu durumdan duyduğu hoşnutsuzluğu avukatına yazdığı bir mektupta şöyle nitelemişti:

Nazım'ın 49 yaşında er olarak askere sevk edildiğini gösterir belge

“Muhterem M.Ali Sebük Bey, Gazetelerde size atfen yapılan yayınları ve bugün Vatan gazetesinde çıkan mülakatınızı okudum. Bir kanun, ilim ve hak adamı olarak yiğitçe konuşmuşsunuz. Yalnız bir nokta beni üzdü: Anlaşılan üstünüzde çok fena bir tesir bırakmışım… Maneviyatı çökük bir insan tesiri… Halbuki, size son görüşmemizde de söylemiş olduğum gibi en ufak bir yeise kapılmış değilim, yılgın ve manen çökmüş değilim. Bir daha tekrar edeyim, sizin üzerinizde böyle bir tesir bırakmış olmaklığım ve umumi efkara şuurunu kaybetmiş, iradesi sönmüş bir insan gibi aksettirilmem çok ağırıma gitti. Ben açlık grevine bir yeisin, herhangi bir yeisin neticesi değil, bir hak aramanın son imkanı olarak yatacağım. Bunu bilhassa tebarüz ettiriyorum ki; bir hakkın ve hakikatın tecellisi uğrunda giriştiğimiz ve her namuslu insanın sizinle öğünmesi gereken mücadelenizde müvekkiliniz Nazım Hikmet'i bitik, çökmüş bir insan olarak görmek, sizi de yok yere ve yanlış bir intibanın neticesi yeise düşürmesin. Haklı davamızdan muzaffer çıkacağımıza eminim. Ümitsizliğe ölürken dahi kapılacak değilim. Ve bir hakikatin ortaya çıkması için yapılan bir adalet mücadelesinde ölmenin yeisli, kederli bir şey değil, güzel bir iş olduğuna kaniim. Bir hakkın ve hakikatın tecellisi için bir Türk vatandaşının icabında hayatını yeisle değil, şuurla, ümitle, ortaya atabileceği, bu uğurda ölebileceği kabul edilmelidir; çünkü Türk halkı hak ve hakikat yolunda ölmesini bilen nice nice insan yetiştirmiş ve yetiştirecektir. Saygılarımla sayın üstad Nazım Hikmet”

Nazım'ın avukatına yazdığı açlık grevi kararını bildirir mektup

Nazım, artık gözünü karartmış; ölmeye yatmaya hazırlanırken; basın tarihimizde eşine az rastlanır duygusallıkla yazılmış bir çok destek yazısını, “Gerçek” adlı dergide, Adiloğlu takma ismiyle görürüz.(Bu dergiyle ilgili çok fazla bilgi bulamadım. Ama politik bir dergi olduğu kesin. Bu arada Adiloğlu takma ismiyle aşağıdaki yazıları yazan kişi, Esat Adil Müstecabi'dir.)

05 Nisan 1950; “Büyük milli ve marksist şairimiz Nazım Hikmet'in açlık grevine karar vermiş olması, haksızlığın başına indirilmiş bir balyoz tesiri yaptı… Şairimiz, (memleketimizde açlık tamamen serbest olduğundan) bu biricik hürriyetten, aç kalma hürriyetinden faydalanmak azmindedir.

12 Nisan 1950; “…Şairimizin muhtaç olduğu şey hürriyettir… Elbette millet, bu vatan şairine, büyük vatan ve halk aşığına hakkı olanı verecek ve bu eşsiz mücahidi açlıktan ve cefadan kurtaracaktır. Nazım Hikmet'in kurtuluşu, adalet ve demokrasi tarihimize şerefli bir sayfa ekleyecektir.

		10 Mayıs 1950; (12.sayı'dan) (Bu yazıdan özellikle uzun bir alıntı yaptım. Bir sanat adamına sahip çıkan basın ütopyasına (!) selam olsun.) “Eğer Sen Ölürsen” başlıklı yazıda duygusallık en üst noktaya tırmanıyor. “On milyon seçmenin hak ve adalet uğrunda ayaklanmış olduğu şu son günlerde kültür ve sanat tarihimizin bağrına bir mezar kazılıyor… Vatandaş ve insan haklarını tanımak ve tanıtmak uğruna milletçe şahlandığımız bu günlerde hak ve adalet sahnemizde bir dram oynanıyor. Bu öyle bir dram ki; sona ermediği an, Türk milletinin dünya çapındaki prestiji de bir hiç olacaktır. Efendiler! Bu kazılan mezarı doldurun! Efendiler, bu dramı durdurun! Türk dilinin şaheserine kıymayın. Türk şiirinin abidesini yıkmayın!... Efendiler, tarihin gazabından korkun ve Nefi'ye kıyan Bayram Paşa olmayın! Nazım! Senin ölümün bu milletin müstehak olmadığı bir felaket olur. Uğruna, katlanmadık bela bırakmadığın bu halkın ve bu toprağın sendeki karasevdasını biz biliriz. Bunu bir cürüm sayanlar ve seni ölüme sürükleyenler, yarın mezarını yine ağlama duvarı haline getirecekler. Seni bugün açlığa mahkum edenlerin yarın başına bir türbe yapacaklarını da biliriz. Fakat aziz dostum, yegane şairim, gönlüm senin edebi bir mazlum ve bir kahraman olmana razı değil; sana yakışan hayattır. Senin o mavi gözlerin bir yıldız gibi çakmakta ve o erkek sesin gürlemekte devam etmelidir. Senin bugün tek mücadele silahın olan açlığa karasevdasını çektiğin milletinin rızası yoktur.* Bizi ve milletini terk etme! Eğer sen ölürsen ‘bu cehennem ve bu cennet' vatanın, yaşanmaz bir ıstırap ve azap ülkesi olur. Ve biz, kültür dünyasının, hak ve adalet dünyasının lanetine uğrarız. Sen ki milletinin aşığısın, bu vatanın müptelasısın. Ey şiir ve sanat yıldızımız, ışıldamakta devam et ve semamızı terk etme! Türk dilini ve Türk şiirini yoksul bırakma!”

Herkes büyük şairi bir yana çekedursun; 8 Nisan 1950 günkü gazetelerin manşetleri hep aynı şeyi bağırmaktaydı:

“Nazım Hikmet bugün açlık grevine başlıyor… Nazım Hikmet, hakkındaki hüküm kaldırılıncaya kadar, greve devam edecek… Nazım Hikmet'in İstanbul'a getirileceği tahmin ediliyor…” Vesaire vesaire…

Nazım'ın açlık grevine ara vermesini isteyen aydın mektuplarından bir örnek

Bu arada şairin affı için cumhurbaşkanlığı makamına, tanınmış ressam, şair, müzisyen, yazar, mühendis ve sanatseverlerin imzasını taşıyan birçok dilekçeler verilmiştir. Bu dilekçelerdeki ortak istek; 13 yıldır çektiği çileye son vermek için devlet başkanının elinde bulundurduğu yetkileri kullanması ve Nazım'ı serbest bırakmasıdır. Dilekçelerdeki imzalardan bazıları şunlardır: İbrahim Çallı, Falih Rıfkı Atay, Cahit Sıtkı Tarancı, Orhan Veli, Adnan Saygun, Melih Cevdet, Nurullah Ataç ve diğerleri… (8 Nisan 1950- Vatan gazetesi)

Bursa Ahmet Vefik Paşa Hastanesi tarafından Nazım için verilmiş sağlık kurulu raporudur

Nazımın Bursa Cezaevi'nde çekilmiş elektrokardiyogram raporu

Nazım'ın bütün dünyanın gözleri önünde açlık grevine başlaması hükümeti ilk kez bu kadar yakından tedirgin etmişti. Adalet bakanı konuyu acil gündemine aldı. Bursa'ya bir daha müfettişler gönderildi. Velhasıl kelam, uzatmayalım onlar bastırdı, Nazım direndi. Baktılar olacak gibi değil… Yeni bir yönetime başvurdular. Herkes biliyor ki, Nazım kalbinden ve karaciğerinden rahatsızdır. Çok acil ayrıntılı bir tedaviye ihtiyacı vardır. Ve Bursa Hastanesi buna yeterli değildir. Ne gerekli teknik malzeme ve aygıt ne de gereği kadar konunun uzmanı doktor mevcut değildir. O halde ne yapılacak?... Nazım, İstanbul'a gönderilecek. Böylece hem Nazım'ın yararına bir yol tutulduğu kamuoyuna iletilmiş olacak; hem de, tehlikeli bir durum yaratan açlık grevi savsaklanacaktı.

Nazım'ı birazcık burada bırakıp, gözümüzü gençlik derneklerine ve üniversitelere çevirelim.Aynı günlerde İstanbul Teknik Üniversitesi Talebe Birliği'ne bağlı Elektrik Fakültesi Talebe Cemiyeti'nin kongresinde Nazım konusu ele alınmış ve kongre başkanı İdris Yamantürk, basına şu bildiriyi dağıtmıştır:

“Fakültemiz talebe cemiyeti olağanüstü kongresi 07 Nisan 1950 Cuma günü yapılmıştır… Nazım Hikmet meselesi hakkında verilen bir takrir gündeme alınmış… bulanık bir hava yaratmak isteyenler şiddetle protesto edilerek, sayın cumhurbaşkanına ve başbakana aşağıdaki telgrafın çekilmesine karar verilmiştir:

Anayasanın zatı devletlerine tanıdığı yetkiye istinaden Nazım Hikmet'in affı yolunda müracaatları gazetelerden ürpererek okuduk. Dün Türklüğe kastedenlerin bugün bir kahraman olarak gösterilmesini (onaylamıyor), hürriyet düşmanlarına hürriyet (verilmesini) istemiyor ve bu (konuda) vereceğiniz kararla bizimle olacağınıza inanıyoruz. Ellerinizden öperiz…” Türk Kültür Ocağı Başkanı Bekir Berk de 8 Nisan 1950'de basına gönderdiği bildiride: “Bazı komünistlerin serbest bırakılması için yapılan faaliyetlerin şiddetlendirildiği şu günlerde hürriyeti, hürriyetimizi gasp eylemek ve milli bünyemizi kundaklamak isteyen komünistlerin, çıkarılması muhtemel bir aftan istifade ettirilmemesini istiyoruz. Anayasanın 26. ve 42. maddelerindeki (olağanüstü yetkilere) dayanarak komünistleri affedecek olanları MİLLİYETÇİ CEPHE asla affetmeyecektir…”diyordu.

		Bir yandan Milli Türk Talebe Birliği Edebiyat Derneği'nin başını çektiği üniversite gençlik örgütleri, diğer yandan İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği'nin bünyesinde toplanmış sosyalist ve demokratik örgütler; cumhurbaşkanından, meclis başkanına, başbakandan adalet bakanına kadar konu ilgililerinin tümünü telgraf ve mektup yağmuruna tutuyorlardı. Nazım'ın affı konusu öğrenci dernekleri arasındaki kutuplaşmayı arttırıyor, bir yandan hak ve adalet duyguları, öbür yandansa kelime oyunlarıyla konuyu ana fikrin dışına atmaya çalışanlar oluyordu. Örneğin Milli Türk Talebe Birliği Edebiyat Derneği, adli hata olsa bile, bunun 13 yıl geçtikten sonra ortaya atılmasında “farklı” sebepler aramak gerektiğini iddia ediyordu. Bu sav karşısında henüz otuzlarında olan genç bir kalem ‘Medet' gazetesinde şöyle bir yazı yazmıştı: “Bir adam ki suçsuzdur, suçsuz olduğu delillerle açıklanmıştır. Suçlu olduğuna dair de tek delil yoktur. Ve bütün bunlara karşı da, o adamı mahkum edenler gık bile diyememektedir. Hiç şüphesiz 28 yıl 4 aya mahkum edilen bu adam, on üç yıldır hapistedir. Üstelik bu adam; sen ben değil, koca Nazım'dır, yani dünya sanat aleminde adı bayrak olan Nazım'dır. Hala onun (yanlış verilmiş) karar(ını) (düzeltmek) değil de, affını bile istemeyenler vardır.

Yurtdışından Nazım'a Destek

İnsan hakkının bu kadar pervasız çiğnenmesini bütün demokrasi dünyası protesto ederken nasıl olur hem de Milli Türk Talebe Birliği, bu haksızlığın devamını ister?

Korkunç! Bir tek kelime ile korkunç!”
Bu yazının sahibi Aziz Nesin'dir. (Medet, 23.04.1950)
Bu debdebe içinde, 15 Mayıs 1950 günü “Nazım Hikmet'i Kurtarınız” başlıklı ve İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği imzalı bir bildiri dağıtıldı. (Aynı gün bildiri dağıtan öğrenciler gözaltına alındı) Artık taraflar birbirlerini gördükleri an, tüm kaslarını sıkıyor, neredeyse birbirlerine saldıracak kadar kinle bakıyorlardı birbirlerine.

A		Dışarıda bunlar olurken; hastaneye yatırılması kararlaştırılan Nazım Hikmet, “Ben(deneme) tahtası değilim, hakkımın verilmesi için açlık grevine devam edeceğim” diyordu. (Tedaviyi reddetmesinin sonucu ölme ihtimaline karşı hastane yetkilileri bu reddedişi bir kağıda yazıp, şaire imzalattılar.) Şimdi biraz geriye dönelim. Nazım Hikmet, 9 Nisan 1950 Pazar sabahı gizlice İstanbul'a getirilmiş ve Sultanahmet Cezaevi revirine yatırılmıştı. Ölüme filan aldırdığı yoktu. Açlık grevi onu mezara götürebilirdi. Fakat bundan böyle özgürlük için, halkların mutluluğu için savaşan insanlara böylesi zorba bir haksızlık zor yapılırdı. Böyle düşünüyor; ölüsünün de dirisi kadar görev yapacağına inanıyordu. İşte hükümeti tedirgin eden de aslında buydu. Nazım'ın sağlık durumu çok kritikti… İnadı inat, imanı imandı. Vazgeçmiyordu. Nazım'ı çarçabuk Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırdılar. 11 Nisan 1950 tarih ve 773 nolu raporla yetkili uzmanlar Nazım'ın üç ay süreyle tam donanımlı bir hastanede yatırılarak tedavi edilmesi gerektiğini saptayıp, belgelediler. Ve bu raporu Cumhuriyet Savcılığı'na gönderdiler. Avukatları, her gün ölüme yaklaşan Nazım Hikmet'in cezasının durdurulması için savcılığın yetkisi içine giren C.M.U.K.'nun 339. maddesini uygulamasını istediler . İstanbul Cumhuriyet Savcılığı, Cerrahpaşa Hastanesi'nin bu raporunu, 24 Nisan 1950 gün ve 950/2211 sayılı yazıyla adli tıbba gönderdi, yetkisi içine giren 339. maddeye gerekçe istedi. Adli tıp kurulu incelemesi sonunda gözlemlerini söyle sıraladı: 1. Sol kalbin compensation'un bozulmaya başlaması, 2. Karaciğer büyüklüğü ve kifayetsizlik başlangıcı, 3. Ruhi inhitat belirtileri (saptanmıştır) Buna göre Nazım Hikmet'in … üç ay süreli tedavi edildikten sonra, hastalığın geçmediği veya ilerlediği saptanırsa C.M.U.K.'nun 339. maddesinin uygulanmasının gerekli olduğu kanısına varıldı.

Yazışmalar süredursun, Nazım hastanede kalmayı da, tedaviyi de kesinkes reddediyordu. Bu kez onu Üsküdar Toptaşı Cezaevi'ne kaldırdılar. 30 Nisan 1950 günü onu ziyarete giden avukatı İrfan Emin'e söyledikleri son derece dramatiktir.

“Cerrahpaşa Hastanesi sağlık kurulunca yapılan muayenem sonunda ağır sağlık durumum tesbit ve bu olay adli tıpça da onaylandığı halde, kanunun açık maddesine rağmen cezanın yürütmesi durdurulamamış… böylece yeni bir kanunsuzluk daha ortaya çıkmıştır. Böylesi kanunsuzlukların yeni yeni hamlelerle sürüp gitmesine araç olmamak için ve hakkımı aramak yolunda başkaca imkanım kalmadığından:

1. Jandarma kuvvetiyle herhangi bir hastaneye sevk ve “sözde tedavimi” kabul etmiyorum.

2. 02 Mayıs 1950 tarihinden itibaren açlık grevine devam ediyorum”

( Bu noktada bir pencere açmak gerek. Nazım 8 Nisan 1950'de açlık grevine yatmış; olaylar ve taktikler sonucu avukatı M.Ali Sebük 10 Nisan 1950'de Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından kabul edilmiş ve İnönü'nün ılıman yaklaşımı sonucu greve ara vererek koluna serum takılmasına izin vermişti.)

Yine düş kırıklığı yaşamış olan Nazım'ı dinliyoruz.

“Açlık grevini sürdürürken baskı ve zorlamalardan korunamayacak kadar zayıf düştüğüm, kendimi kaybettiğim an cebren(zorla) beslenirsem, kendime gelir gelmez grevime yeniden devam edeceğim. Ölümüme ya da herhangi bir kanun yoluyla serbest bırakılmama kadar bunun böyle sürüp gideceğini bilesiniz.”

Nazım, 2 Mayıs 1950 günü yeniden açlık grevine yattı.

Nazım Hikmet adına çıkarılan derginin ilk sayısı - 11.05.1950

Bu gelişme Türk dergiciliği tarihinde ilginç bir girişime neden oldu. Mehmet Fuat'a göre ilk sayısını 11 Mayıs 1950'de, Aziz Nesin'e göre ilk sayısını 04 Mayıs 1950'de yapan ‘Nazım Hikmet' adında bir dergi yayınlanmaya başladı. Derginin sahibi ve yazı işleri yönetmeni, Mustafa Fahri Oktay adında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi öğrencisi ve Yüksek Tahsil Gençlik Derneği üyesi bir gençti. (Dergi yayın hayatını 10 sayı sürdürmüştür)

Nazım Hikmet dergisinin 18 Mayıs 1950 tarihli üçüncü sayısında, Nazım'ın açlık grevine dair, Vala Nurettin'le yapılmış bir konuşma yayınlanmıştı: “Nazım Hikmet'i hemen her gün görüyorum. Halen 8 kilo zayıflamış olup, çok yorgun görünmektedir. Gözkapaklarında belirli kansızlık vardır. Son iki ziyaretimde (15 Mayıs 1950) artık ayağa kalkacak ve oturacak kadar kuvvetinin kalmamış olduğunu gördüm. Başı da dönüyordu. Bütün bunlara rağmen bakışlarındaki canlılık devam ediyor, sözlerindeki mantık silsilesi çok düzgündür. Bu durum karşısında doktorlar hayret içindeler. Demek ki ruhi durumu bünyesinden kuvvetliymiş. Dün ilk defa serum fizyolojik (suni gıda) yapıldı. Kendisi böyle bir müdahaleyi istememekte, fakat çok halsiz düşmüş olması dolayısıyla, serum fizyolojik yapılmasına (engel) olamamaktadır… (Çevresindeki) herkes, ona grevi bırakmasını (öneriyor). Fakat Nazım Hikmet on üç yıldır aldatılmaktan bıkıp usanmış olduğu için (olumlu ve kesin çözümler) istemektedir. Nazım Hikmet açlık grevine başladığı günden bu yana sigara ve sudan başka bir şey içmemekte ve hiç bir şey yememektedir. Sinir hastası olduğuna dair çıkarılan haberler yalandır. Hatta kendisiyle görüşürken, uğradığı haksızlık karşısında, bunca günlük açlığına ve zayıflamasına üzüldüğümü sezerek, kendisi beni teselli ediyor. Grevi ters anlıyorlar. İyice bilinmelidir ki, Nazım Hikmet bu üzücü duruma adeta itilmiş ve zorlanmıştır. Otuz avukat Nazım'ın uğradığı bu haksızlığı gidermek suretiyle Türk adaletinin şerefini kurtarmaya karar vermiştir.” Nazım meselesi artık ülke sınırlarını aşmış, bir dünya meselesi haline gelmeye başlamıştır. Ülke basını artık tarafını hiç gizlemeden karşıtlarıyla savaşa tutuşuyor; kamuoyunu Nazım'ın yanına ve kavgasına çekmeye çalışıyordu. “Nuhun Gemisi Gazetesi” aynı günlerde; “Nazım'ı kurtaralım!... Ey namuslu vatandaş görevini yap! 13 yıldır haksız yere hapiste yatan Nazım Hikmet'in hakkını almak için, göz göre göre ölmesine ilgisiz kalamazsın” derken; Hür Gençlik Gazetesi; “o, kendi yazgısını, yaşamıyla ve sanatıyla memleketinin ve dünya halk kitlelerinin yazgısına, kurtuluşuna, kalkınmasına bağlamıştır.” diyordu. Açlık Grevinde Nazım...
		i

Basın kavgasını veredursun, biz biraz da fiili eyleme geçen bazı edebiyat adamlarımızın ve Nazım'ı sevenlerin eylemlerinden söz edelim:

2 Mayıs 1950 sabahı ikinci kez açlık grevine yatan Nazım Hikmet, sevenlerine, ‘bu kez kendini öldürecek' korkusu vermişti. Öyle ya, yetkililer oyalama/ savsaklama taktikleriyle dünyanın tepkisini öteliyordu o kadar. 12 Mayıs 1950 günü, Ankara'da üç şair; Orhan Veli, Oktay Rıfat ve Melih Cevdet Anday üç günlük bir destekleme grevi yapmaya karar verdiler. Bu kararı Melih Cevdet Anday'ın bildirdiği basın bülteninden bütün Türkiye öğrendi.
“Başladığı ikinci açlık greviyle Nazım Hikmet'in her saat ölüme yaklaşmakta bulunması karşısında Türk vatandaşı olarak, insan olarak, meslektaş olarak, yüklenilen sorumluluğa katılmadığımızı önemle belirtiriz. Ve bu maksatla 12 Mayıs tarihinden başlamak üzere üç gün aç durmaya karar verdiğimizi halk oyuna arz ederiz.”

Bu ne dediği belli bildirimin muhalif sesleri çığlık atmakta gecikmediler. Ayrıca açlık grevi yerine bildirideki ‘ aç durmaya karar vermek' ibaresi, polemikçi tayfa tarafından ‘mübarek oruç' kavramına bir gönderme olarak değerlendirilmiş ve saldırılara bir de din maskesi giydirilmeye çalışılmıştı. Beklenen bu saldırılara karşı Orhan Veli, Yaprak'ta üst üste birkaç yazı yazmıştı zaten.

1 Mart 1950'de, Yaprak'ta , “Şiir Yolu İle Tanıtma” adlı zeka fışkıran yazısında diyordu ki Orhan Veli;
“Bugün Avrupa'da tanınan tek şairimiz var: Nazım Hikmet. O da bize rağmen tanınıyor. Biz ‘aman kimse duymasın!' diyoruz. Ama faydası yok; duymuşlar. Nazım Hikmet'i bize onlar kabul ettirmeye çalışıyorlar. Adını, lehimize değil, aleyhimizde kullanıyorlar. Bizi, büyük şairler yetiştiren bir millet olarak değil, büyük şairleri hapislerde süründüren bir millet olarak tanıyorlar. Bu satırları, kültür propagandasının önemini belirtmek için yazıyorum; Nazım Hikmet'i övmek için değil. Nazım Hikmet için söylenmesi gereken sözlerin şu üç beş satıra sağmayacağını bilirim…”
(Nazım'ın serbest kaldığı 15 Temmuz1950'den, 17 Haziran 1951'de yurt dışına gitmesine kadar, bu genç şairlerin dost toplantılarında da Nazım'ın yanında olduğunu biliyoruz. 14 Kasım 1950'de Orhan Veli'nin ani ölümü Nazım'ı derinden üzmüş; onun için; “sadece bizim değil, yeryüzünün en büyük şairlerinden biriydi” demiştir.)

Gelelim 10 Mayıs 1950 tarihli Gerçek dergisinde “Ana Istırabı” manşetiyle yayınlanan dramatik bir habere:
“Nazım'ın ihtiyar ve sanatkar annesi, oğlunun açlık grevine katılarak analık vazifesinin en asil tezahürünü göstermiş ve Türk milletinden oğlu için ‘adalet' istemiştir. Ananın oğlunu kurtarma uğruna giriştiği bu medeni mücadele her nedense, zabıtanın müdahalesiyle karşılaşmıştır… Milletten adalet istemenin yasak olmadığını belirtiriz.”
Ne acı ... Ne acı ki bir zamanlar evinde dönemin en büyük, en ünlü edebiyatçılarını ağırlamış; dönemin en önde gelen bürokratlarını, rektörlerini, vekillerini ağırlamış, Paris'te resim öğrenimi görmüş bir kadının evladı uğruna düştüğü bu durum ne acı…

Celile Hanım

9 Mayıs 1950 Salı günü Nazım, sinir ve ruh hekimlerince muayene edilmek üzere Cerrahpaşa Hastanesi'ne yatırıldı. Üç sinir hekimi, üç saat boyunca konsültasyon yaptı ve muayene sonunda, tam donanımlı bir hastaneye yatması ve ‘özel ilgilenilmesi' üzerine bir karara vardılar. Bu hastane tabi ki Cerrahpaşa'dır.

Cerrahpaşa Hastanesinin Nazım için verdiği rapordur

Nazım'ı tek kişilik bir odaya yatırdılar. ( İlginç bir rastlantıdır ki; aynı odada daha önce annesi Celile Hanım'a aşık olduğu bilinen şair Yahya Kemal tedavi edilmiştir )

Neyse, Nazım açlık grevine devam ederken, annesi Celile Hanım da oğlunun kurtulması için 9 Mayıs 1950'de açlık grevine başlar. Gazetecilere şöyle seslenir:
“Halime bakın, doksan yaşında bir insan haline geldim. Gözlerim görmüyor, dizlerim tutmuyor. On üç senedir benim çektiğim acıları hiçbir anne çekmemiştir. Artık kararımı verdim . Yarından itibaren oruca başlıyorum . Çile dolduran insanlar gibi, ben de oruç yoluyla halimi Allah'a arz edeceğim. Belki Allah halime acır, oğlumun dertlerine nihayet verir ve tehlikede bulunan hayatını kurtarır. Babıalinin kapısına gideceğim, camileri dolaşacağım. Bir annenin maruz bulunduğu acılara belki acıyanlar bulunur.”
(NOT ; Celile Hanım, Enver Paşa'nın kızı, eski Basın Yayın Genel Müdürü Hikmet Bey'in eşi ve Nazım'ın annesiydi. Soylu ve varlıklıydı. Seçkin bir yaşam sürmüştü. Yine bilinir ki; Yahya Kemal'in şiirlerindeki ‘Canan'la simgelenen, o muhteşem ve aşık olunası kadın Celile Hanım'dır)

		9 Mayıs 1950 tarihli Son Posta gazetesi; “Biçare kadın muzdaripti… siyah perde inmiş ışıksız gözlerinden de, mütemadiyen yaşlar boşanıyordu” diye yazmıştı o günü. Celile hanım, 9 Mayıs sabahı valiliğin önünde durarak, gelip geçenlere Nazım'ın affı için oruca başladığını söyledi. Sonra da yazılmasını sipariş verdiği bir levhayı saat 13.30 sıralarında alarak Galata Köprüsü başında durmaya ve elindeki büyük boş bir deftere Nazım'ın affı için, dileyenlerin imza atmasını söylemeye başladı.

Elinde taşıdığı siyah çerçeveli tabelada şunlar yazıyordu: “Haksız yere mahkum edilen oğlum Nazım Hikmet açlık grevindedir. Ben de ölmek istiyorum. Gece gündüz oruçluyum. Bizi kurtarmak isteyenler bu deftere adreslerini yazarak imzalasınlar. Annesi Ressam Celile.” Bu alışılmadık ve yürek parçalayan eylem büyük ilgi gördü. Halini soranlara şunları anlatıyordu; “ İki gündür hiçbir şey yemiyorum. Yalnız günahtır dedikleri için akşamları biraz su içiyorum. Bu grevden oğlumun haberi yoktur. Şimdi imza topluyorum. İnönü'ye istida ile müracaat edeceğim. 13 senedir ağlamaktan gözlerime perde indi. Oğlum açlıktan ölecek, ben de ölmek istiyorum. Bu işe beni kimse teşvik etmedi. Vicdanımın sesini dinleyerek karar verdim. Merhamet sahiplerinin vicdanına güveniyorum. İki gün şehirde dolaşacağım. 20-30 bin imza toplayacağıma inanıyorum.” Hıçkırıklar arasında, yoldan geçen herkese söylenen bu sözler, eyleme başladıktan sadece yarım saat sonra polis müdahalesiyle son bulur. Celile Hanım, polisler arasında emniyet müdürlüğüne götürülür. İfadesi alınıp savcılığa sevk edilir. Savcılık, genel hükümlere göre Celile Hanım'ı akşam saatlerinde (18.30 civarı) serbest bırakır. Çünkü Celile Hanım'a yakıştırılan suç; yolu tıkayarak, trafiğe engel olmaktır. Bu zavallılık sürerken, karşıtların eline yeni bir polemik konusu geçer: Açlık grevine oruç denmesi… Bağnaz zihniyet ve Nazım'ı sevmeyenler çileden çıkarlar. Ortalık bir daha kızışır. Laleli Camii baş imamı Mustafa Ayni'nin gazetelere verdiği “fetva”, karşıtların ortak sesi gibidir: “Otuz gün ramazanda bir gün dahi niyet etmeyen bu adamların yaptıkları açlık grevine (oruç) demelerini bir din adamı olmam dolayısıyla bir türlü hazmedemiyorum… Allah inananları 29-30 günden fazla oruç tutmaya mecbur kılmamıştır. Nerede kaldı ki böyle bir takım ihtirasların tahakkuku (gerçekleşmesi) için oruç tutmak… Bu, İslam dininde en büyük günahtır. Nazım Hikmet bu grevin sonunda ölse, İslam dini gereğince onun cenaze namazı kılınmaz. Yani Müslüman olarak toprağa gömülemez… Çünkü onun bu hareketi intihardır. Son olarak şunu ilave etmek isterim ki , (…) o, bu yolları bıraksın. Herkesin canı tatlıdır. Biraz da kötü ideallerden azade kalarak Allah yoluna dönsün. O vakit hak ve adalet bakın nasıl tecelli eder. Çünkü insanın kalbi temizlenir ve gönlü ferah olur.” (Yeni Sabah, 10.05.1950)

Bu bölümü kapatmadan önce, Aziz Nesin'in Halil Vedat Fıratlı'dan dinleyip, kitabına aldığı bir anekdotu sizinle paylaşmak istiyorum.

“Yahya Kemal'in, Nazım Hikmet'in annesine aşık olduğu bilinir. Hatta Yahya Kemal, Celile Hanım'a ‘Canan' dermiş. Şiirlerinde Celile Hanım hep Canan diye geçer.

Yahya Kemal uzun yıllar Celile Hanım'ı görmemiş. 1950 yılında Celile Hanım'ın gözleri artık görmüyordu. Hapisteki Nazım Hikmet'in affı için büyük bir kampanya açılmıştı. Nazım Hikmet'in gözleri görmeyen yaşlı annesi Celile Hanım'da, Köprünün Karaköy iskelesi başında ( o zamanki Kadıköy Vapur iskelesi), boynuna Nazım Hikmet'in affını dileyen iri harflerle yazılı bir levha asmıştı. Elinde de af bildirisi vardı. Oradan gelen geçenden af bildirisine imza topluyordu.

Ben o gün üniversitenin Türkoloji bölümünde oturuyordum. Yahya Kemal geldi. Dehşete düşmüş bir halde ve iğrendiğini de belli ederek şöyle dedi:

-Canan'ı gördüm; köprüde boynuna yafta asmış. Nazım için imza topluyordu. Aman yarabbi! Hortlak gibi, sanki mezardan çıkmış… imzalatmak için kağıdı bana da uzatacak diye hemen kaçtım oradan…”

( Bu ara ; Y.Kemal, sonradan kendisine getirilen Nazım'ın affı bildirisini de imzalamamıştır.)

Nazım serisinin en yoğun, en karmaşık dönemi olan bu açlık grevi merkezli makalemde, (sevabı günahı yazanın boynuna) diyerek, farklı bir açlık grevi nedeninden söz etmek isterim biraz da. Diyor ki Aziz Nesin “Türkiye Şarkısı Nazım” kitabının 128. ve 129. sayfalarında;(Nazım'ın affına destek için)

“Kemal Tahir ve arkadaşları (da) açlık grevine yatıyorlar. Kemal Tahir düşünmeye başlıyor: Biz niçin açlık grevine yattık? Nazım'ı desteklemek için… Nazım niçin açlık grevine yattı? Af çıkarılsın diye... Peki af yasasını kim çıkaracak? Millet Meclisi… İyi ama, Millet Meclisi yaz tatiline girmiş. Meclis yaz tatili olunca af yasasını kim çıkaracak? Kemal Tahir şöyle der:

-Arkadaş bu neyin nesi? Biz oyuna gelmişiz ki hem de nasıl bir oyun. Nazım, ortada meclis olmayınca af çıkarılamayacağını bilmez mi, açlık grevine yatmış olsun… Tövbeee… Bunda bir iş var?… Bu Nazım delirdi mi yahu, kim onu hapisten çıkaracak arkadaş? Meclis yok ki ortalarda! Her biri bir yere dağılmış adamların “, ve sonra kendince gerçek nedeni açıklıyor:

“Arkadaş, biz af için açlık grevine yatmakla kötü yanılmışız… Adam, Münevver ziyaretine gelmiyor diye açlık grevine yatmış ki, aman açlıktan ölecek diye Münevver koşup gelsin ziyaretine…”

Nazım, Kemal Tahir ve Piraye Hanım Çankırı Cezaevi'nin avlusunda

Konumuz Nazım'ın aşkları olmadığından hemen özet geçip, asıl konumuza dönelim.

Münevver Hanım evlidir, Nazım da Piraye'yle evlidir. Ama Münevver Nazım'ı sık sık ziyaret ediyordur. Ama aniden bu ziyaretler kesiliverir. Neden? Çünkü Demokrat Parti'nin seçimleri kazanıp iktidara gelmesi artık an meselesidir. Bu gün yarın af yasası çıkacaktır ve Nazım serbest kalacaktır. O zaman ne olacak?... İşler karışacak. Bir yanda toplumsal değerlerin baskısı, diğer tarafta saldırgan, vahşi aşk cazibesi… İşin manzarası kötüdür vesselam. Bir zamanlar tahta kutulara Piraye'nin (P)si ve Nazım'ın (N)sini oyan Nazım'ın aklı Münevver'dedir artık. Aniden, meclis af yasasını çıkarmadan tatile girince bütün umutlar suya düşer. Artık af olasılığı yoktur. Münevver de bu günlerde eşiyle barışır.

Aşkın diğer cephesinde de durum iyi değildir. Piraye, Nazım-Münevver ilişkisini öğrenmiş; üstüne üstlük Münevver için Nazım'ın kendisinden ayrılacağı haberini almıştır. Piraye bu yüzden Nazım'ı ziyarete gelmezken, şimdi de Münevver elini eteğin çekmiştir. Hatta Va-Nu, af olasılığı arttığı zamanlar Münevver'in Nazım'ı daha sık ziyaret ettiğini, bu olasılık ortadan kalkınca ziyareti kestiğini söyleyecek, bir de lakap takacaktır Münevver'e: “Af Bülbülü”. (Münevver bu yüzden ömrü boyunca Va-Nu'ya kırgın kalmıştır)

Velhasılkelam iki çok sevdiği kadından da uzağa düşen Nazım… kendini kahretmeye başlar. İşte bu kahır (kuşkuculuğu herkesçe bilinen Kemal Tahir'e göre) açlık grevinin gerçek nedenidir.

Elbette ki açlık grevinin nedeni, “Münevver'i ziyaret yapmak zorunda bırakmaktı” demek büyük haksızlık olur. Ancak yine de Aziz Nesin'in bir anısı da kafamızı karıştırmıyor değil.

“Moskova'da Nazım'ın evindeyiz. Neredeyse sabah olacak, gün ağaracak. Vera Hikmet, ağlamamak için boşuna kendisini tutmaya çalıştı. Masadan kalktı, karşıdaki sedire oturdu. Artık ağlıyordu. Nazım'ın ölümünden bir gece önceki konuşmasını anlatmaktaydı. Hani evden çıkmışlar da, evin karşısındaki parkta bir banka oturmuşlar… orada Nazım anlatıyor Vera'ya…

Nazım o gece Vera'ya – ki bunlar Vera'nın Nazım'la son konuşmalarıdır- açlık grevi olayını anlatıyor. Bu grevin gerçek nedeninin af olmayıp, Münevver olduğunu söylüyor. Münevver kendisini ziyarete gelsin diye ölüm orucuna yattığını, ama ister istemez bunun nedenini af olarak gösterdiğini söylüyor. Bundan sonra açlık grevi başka bir yön alıyor… Nazım, açlık grevinin büyük bir olay olduğunu, dış ülkelerde, bütün dünyada yankılar yarattığını, politik bir sorun durumuna geldiğini söyleyip, “Artık olay benim öznelliğimi aşmıştı… Bundan sonra açlık grevinden istesem de vazgeçemezdim. Açlık grevini bu kez politik gerekçeyle sürdürdüm”

Günahı söyleyenlerin boynuna, doğruluğu araştırmacının kuşkusuna…

Nazım'ın Çilesi serisinin ikinci ayağı olan bu makaleyi, Nazım'ın o günlerde yazdığı bir şiiriyle kapatalım.

AÇLIK GREVİNİN BEŞİNCİ GÜNÜNDE

Kardeşlerim,

demek istediklerimi doğru dürüst diyemiyorsam

kusura bakmayın kardeşlerim,

azıcık sarhoş gibiyim, birazcık dönüyor kafam,

rakıdan değil

açlıktan hafif tertip.

Kardeşlerim,

Avrupa'dakiler, Asya'dakiler, Amerika'dakiler,

ben, hapiste açlık grevinde değil de

bir kırda yatıyor gibiyim bu Mayıs ayında geceleyin.

Ve gözleriniz ışıl ışıl yıldızlar gibi başucumda;

ve elleriniz tek bir el

anamın eli gibi

yarimin eli gibi

Memed'in eli gibi

hayatın eli gibi avucumda.

Kardeşlerim,

zaten beni hiçbir zaman bir başıma bırakmadınız,

hem sade beni değil

memleketimi ve halkımı da.

Sizinkileri benim sevdiğim kadar

siz de benimkileri seviyorsunuz diye

sağ olun kardeşlerim, teşekkür ederim.

Kardeşlerim,

ölmeğe niyetim yok.

Kardeşlerim,

biliyorum,

yine de yaşamaya devam edeceğim yanı başınızda:

Aragon'un mısraında olacağım

-gelecek güzel günleri anlatan her mısraında-

ve beyaz güvercininde Picasso'nun

ve Robenson'un türkülerinde

ve asıl

ve en güzeli:

Marsilya dok işçilerinden yoldaşımın muzaffer gülüşünde olacağım.

Kardeşlerim,

dolu dizgin bahtiyarım doğrusu.

Mayıs, 1950

Nazım Hikmet Ran'ın Çilesi!.. P3

2010-06-01T16:44:00.000-07:00

Nazım'ı bir önceki yazımızda kararlı bir şekilde sürdürdüğü açlık grevinde bırakmıştık. Nazım açlık grevinden, “yeisle değil, umutla yatıyorum” diye söz etse de aşağıda okuyacağınız mektubun iç parçalayan seslenişi aslında nasıl bir psikolojide olduğunu ( - daha o zamanlar bile -) bildiriyordu. Mektup, Harp Okulu davasının sonuçlanıp, Donanma davasının sürdüğü günlerde hasta yatağındaki Atatürk'e yazılmıştır.

“Cumhurreisi Atatürk'ün Yüksek Katına,

Türk ordusunu ‘isyana teşvik' ettiğim iddiasıyla 15 yıl hapis cezası yedim. Şimdi de tür donanmasını isyana teşvik etmekle töhmetlendiriliyorum. Türk inkılabına ve senin adına and içerim ki suçsuzum. Askeri isyana teşvik etmedim. Kör değilim ve senin yaptığın her ileri dev hamlesini anlayabilen bir kafam, yurdumu seven bir yüreğim var. Askeri isyana teşvik etmedim. Yurdumun ve inkılapçı senin karşında alnım açıktır. Yüksek askeri makamlar, devlet ve adalet, küçük bürokrat, gizli rejim düşmanlarınca aldatılıyorlar. Askeri isyana teşvik etmedim. Deli, serseri, mülteci, satılmış, inkılap ve vatan haini değilim ki, bunu bir an olsun düşüneyim. Askeri isyana teşvik etmedim. Senin eserin ve sana aziz olan Türk dilinin inanmış bir şairiyim. Sırtıma yüklenen ve yükletilecek hapis yıllarını taşıyabilecek kadar sabırlı olabilirdim. Büyük işlerinin arasında seni bir Türk şairinin felaketiyle alakalandırmak istemezdim. Bağışla beni. Seni bir an bile kendimle meşgul ettimse, alnıma vurulmak istenen ‘inkılap askerini isyana teşvik' damgasının ancak senin ellerinle silineceğine inandığımdandır. Başvurabileceğim en inkılapçı baş sensin. Kemalizmden ve senden adalet istiyorum. Türk inkılabına ve senin başına and içerim ki suçsuzum.”

Nazım açlık grevinde ölümü göze aldığı yıllarda bile, ‘sarışın, mavi gözlü bir kurt' a benzettiği Atatürk'e kızgın değildir. Mektubuna neden cevap alamadığını, bu mektubun yıllar sonra Doğan Avcıoğlu tarafından Yön Dergisi'nde yayınlandığında anlıyoruz. Mektup, 3 Şubat 1967 gün yayınlanır. Yani ‘yorgan savaşı' çoktan bittiği günlerde… Nazım'ın ölümünün üstünden dört yıl geçmiştir. O günlerde bu mektup yaveri tarafından hasta Atatürk'e verilmez. Zaten ömrünün son günlerinde olan Ata'mız, böyle işlerle rahatsız edilmek istenmez. Mektup oradan oraya, oradan oraya derken iş işten geçer ve Nazım, büyük saygı ve hayranlık duyduğu Atatürk'ten de bir destek alamamış olur.

Neyse, minik bir hatırlatmayla, uğradığı haksızlığın giderilmesi için aç kalarak ölmeyi göze alan Nazım'ın, bu aşamaya gelene kadar neler yaptığını kimlere kadar başvurduğunu görmek adına (unutturulmak istenen) bu mektubu hatırlamış olduk.
Nazım, açlık grevinin on ikinci gününde sekiz kilo kaybetmiş, ve hastaneye kaldırılmazsa ölecek noktaya gelmiştir. Apar topar Cerrahpaşa'ya kaldırılır. Derhal serum takılır ve hastanenin verem servisinde özel bir odaya yatırılır. Bu odada bulunduğu beşinci gündeyse, yani grevin on yedinci günü Nazım kendisini kaybedecek kadar bitkin düşer. İşte tam bu noktada bir ara verip, gözümüzü dışarı çevirmekte fayda var. Nazım herkesin gözü önünde eriyip gün be gün ölürken, dışarıdaki hava da oldukça elektriklidir.

15 Mayıs 1950 pazartesi günü, saat 16.00'da valilikten izin almak kaydıyla, İstanbul Laleli'de Çiçek Palas otelinin toplantı salonunda Nazım'ın affedilmesi için bir toplantı düzenlenir. Toplantıyı, İstanbul Yüksek Tahsil Gençliği Derneği düzenlemiş; bu buluşmaya, acılı ana Celile Hanım da şeref konuğu olarak çağırılmıştır. Davetliler, son derece saygın bir şekilde yerlerini alırken ( 200 kişi civarında bir katılım olmuştur), dernek başkanı İlhan Berktan mikrofona gelerek, heyecanlı bir şekilde toplantının amacını açıklamaktadır:
“Nazım Hikmet'in hürriyetten yoksun bırakılması, hepimizin hürriyetten yoksun bırakılması demektir. Buradan size ve bütün dünyaya ilan ediyoruz ki hiçbir zor, hiçbir baskı, hatta hiçbir tehdit bizi yolumuzdan döndüremeyecektir. Büyük şair Nazım Hikmet, biliyorsunuz, hakikatin tecellisine kadar açlık grevi yapacağını ilan etti. Hak ve hakikat uğrunda icap ettiği vakit ölümü göze alan büyük şairin affı için toplanmış bulunuyoruz. O, ölümü göze aldıktan sonra, biz kanun yollarından her türlü mücadeleye baş koyduk… Sizlere sesleniyorum: Nazım Hikmet'i kurtarma kampanyasını geliştiriniz. Fikre ve hürriyete karşı olan faşistlerle mücadelemizi de yürüteceğiz.”
“Faşistler” sözü geçince salonun arka kısmında bazı gençlerin sesleri duyuldu:
-Moskova ağzı ile konuşuyorsunuz. Moskova'ya, Moskova'ya!
Bu ince gerilim, ön sıralardan bazı gençlerin cevap vermesi ile bir andan yüksek gerilime dönüşüverdi:
-Siz de İspanya'ya! Franko İspanyasına!

Çiçek Palas'ın toplantı salonunda şimşekler çakmaya başlar sanki. Bir taraftan, ‘alçaklar' çığlıkları yükselirken; diğer taraftan ‘namussuzlar, satılmışlar' sesleri duyulmaya başlar. Az geçmez ki, itişip kakışmalar başlar. Ağız dalaşı yüzünden herkes konuşuyor ama kimin ne dediği anlaşılmamaktadır. Bunun üzerine polis ve jandarma olay çıkmasın diye salona girer. Ancak yasal izni olan bu toplantıyı ihlal edenleri dışarı çıkarması gereken polis neredeyse onlar gibi slogan atıp, sanki mağdur olan, hakkı yenen onlarmış gibi faşist gençleri teselliye çalışır. Bunu gören İlhan Berktay mikrofonu eline alarak bağırmaya başlar:

“Arkadaşlar! Görüyorsunuz ki polis görevini yapmıyor, bu toplantıyı sabote etmek isteyenlere (hoşgörü) gösteriyor. Huzurunuzda polisi göreve davet ediyorum. Lütfen, gürültü yapanları dışarı çıkartınız.”

Berktay avazı çıktığınca bağırıyor, ancak ne polisin tavrında, ne de faşist provakatörlerin kışkırtmalarında bir değişiklik olmuyordu. Hatta faşistler hoparlörün tellerini koparıyor, ses duyulmamaya başlıyordu. Durumun ciddiyetinin arttığını gören ilerici gençler bu kez hep bir ağızdan bağırmaya başladılar:

-Ya ya ya, şa şa şa, Nazım Hikmet çok yaşa!

Ortalık mahşer yerine dönmüştür bir anda. Slogan atanlar, itişip kakışanlar, ayırmaya çalışanlar, eylemsiz polis vs… Ya ya ya temposu bir an duraksadığında, bu kez sabote eden grubun bulunduğu yerden, İstiklal Marşı söylenmeye başlar. Bütün salon, kim var kim yok bir anda ve gürültüyle ayağa kalkar. Hep bir ağızdan marş, sonuna kadar söylenir.

Marşın bitiminde gerilim biraz düşmüştür sanki. Toplantıya devam edileceği kararı bildirilirken; ön sıralarda oturan Celile Hanım, arka gruptaki öğrencileri göstererek:
“Şunlardan birini bana getirin bir zahmet, ana yüreği nedir söyleyeyim, haksızlığı ben anlatayım onlara. Ağlamaktan gözlerim görmüyor. Adaletin tecellisi için…” diye feryat ediyordu. Celile Hanım'ın ağlaması ortamı daha da germiş, ilerici gençlerden bazıları yumruklarını sıkmaya başlamıştı.
Mikrofona ilerici gruptan bir bayan çıkmak üzereydi ki, aşağıdan gürültüler duyulmaya başladı ve kapı gürültüyle kapandı. Merdivende sivil ve resmi polisler tek sıra halinde yerlerini almışlardı. Aşağıya, ne için oraya geldikleri şimdilik bilinmeyen kamyonlar gelmişti. Aniden kalın bir ses duyuldu:

-Milliyetçi çocuklar aşağı!

15-20 milliyetçi çocuğun merdivenlere doğru koştuğu görüldü. Bu arada aşağı inmek isteyen gazetecilere anlayış gösterildi. Ötede pencereden aşağı atlayanlar (- ya da atılanlar-) göze ilişti. Polis, kapana kısılmış gibi duran gençlerin kimliklerini tespit etti. Bu arada Çiçek Palas'tan gelen ‘ya ya ya şa şa şa' sesleri ve İstiklal Marşı'nı duyan halk, caddeye birikmiş merakla olanları izliyordu. Bazı faşist gençler de komünistlere dayak atılacağı haberini Beyazıt kahvelerini uçurmuş ve kendilerine ‘milliyetçi' diyen gençler sopa ve taşlarla Çiçek Palas'ın önünde toplanmışlardı.

İçeride polis, kimliklerini fişlediği gençleri serbest bırakmalıydı ancak, dışarısının güvensizliğine bakıldığında, bu hiç de doğru bir şey olmayacaktı. Olası linç girişimlerini engellemek için vali ve belediye başkanı Fahrettin Kerim Gökay olay yerine gelmek zorunda kalmışlardı. Bir gün sonra, yani 16 Mayıs 1950'de, 15 Mayıs Çiçek Palas olayları Cumhuriyet gazetesinde şöyle haber olacaktı.

“Açlık grevi yapmakta olan şair Nazım Hikmet'in tahliyesi lehinde tezahürat yapmak için ‘Yüksek Tahsil Gençliği' tarafından, vilayetten ( izin alınarak) , dün saat 16.00'da Laleli'de Çiçek Palas salonlarında bir toplantı tertip edilmişti… Toplantıyı evvelden haber almış olan Nazım Hikmet'in aleyhtarı bazı gençler salonun arka tarafında yer almışlardır. Dernek başkanı… maksadın Nazım Hikmet'in hapsedilmesindeki adi hatayı belirtmek olduğunu… bu hatanın (düzeltilmesi doğrultusunda) söz söyleyeceklerini (açıklamıştır). Bunun üzerine toplantı salonunun arkasında yer almış öğrenciler, böyle bir hakkın mevcut olmadığını, ancak millet hakkının mevcut olduğunu, komünizmin bir hak ifade etmeyeceğini, yüksek sesle söylemeleri üzerine, iki taraf arasında bir gürültü ve arbede başlamış, bu arada… ‘yaşasın komünistler', ‘kahrolsun komünistler' gibi sözler de (kullanılmıştır).

Hadiseye, derhal alakadar emniyet memurları el koymuş, (incelemeye) başlamış, orada hazır bulunanların (kimlik) tespitine teşebbüs olunmuştur.

İçeride bu hadiseler devam ederken (olay) üniversite öğrencilerine (yansımış), binlerce üniversiteli pek kısa bir zamanda Laleli tramvay caddesi ile Çiçek Palas'a giden yolun etrafını sarmıştır.

Bu gürültüyü gören binlerce halk da toplantıya (katılınca), (olay) büsbütün önem (kazanmış), Çiçek Palas'ın camlarına taşlar atılmış, ‘kahrolsun komünistler' (çığlıklarıyla) binaya hücum edilmiştir. Durum bu şekilde gidince, oradaki emniyet memurlarının takviyesine lüzum görülerek grup grup polis ve polis ödevlisi jandarmalar getirilmiştir. Bu sırada dışarıdakiler; ‘komünistleri kahredeceğiz' diye bağırmaktaydılar.

…Aradan saatler geçmesine rağmen etrafı saranlar dağılmamakta ısrar etmişlerdir. Polis bir müddet bekledikten sonra, nihayet Çiçek Palas salonunu boşaltmaya karar vermiş, ilk olarak getirilen bir jeepe dört üniversiteli bayan bindirilmiştir. Bu arada yumruklar savrulmuş, binlerce insan; ‘Yuuu! Kahrolsun!' diye bağırmıştır. Bu jeep (zar zor) dar bir sokaktan kaçıp uzaklaşmış(tır)… Bunu bir kamyon takip etmiş, bu kamyona da yine ‘Yuu! kahrolsun!' sesleri arasında 30-40 kişi bindirilmiştir. Bir müddet sonra bir otobüs getirilmiş, ona da Çiçek Palas'tan aynı uğurlayıcı sesler arasında 40-50 kişi bindirilmiştir.

Aradan üç saat kadar geçtiği halde kalabalık dağılmamakta ısrar etmiştir. Bu sırada (olay) mahaline belediye başkanı Fahrettin Kerim Gökay gelmiştir. Öğrenciler valiyi omuzları üzerinde taşımışlar ve Çiçek Palas'ın kapısına kadar getirmişlerdir. Vali arabadaki hoparlörlerden öğrencilere hitap ederek:

“Atatürk'ün gençliğe emanet ettiği bu memleketi Allah kem nazardan korusun. Memleketin en nazik zamanında sizden ricam, millet sevgisini kalbinde taşıyan ve daima vakur ve asil olan Türk gençliğinin zabıtanın vazifesini kolaylaştırmanız için dağılmanızdır. Gözlerinizden öperim.” demiştir. Valinin bu (konuşmasından) sonra gençler hep bir ağızdan İstiklal Marşı'nı söylemişler, bir kısmı valinin peşinden giderek ayrılmışlarsa da bir kısmı orada kalmış(tır).

Toplantı yerinde cereyan eden konuşmalar hakkında zabıt tutulmuştur. İlgililerin savcılığa verilmeleri muhtemeldir…”

Öyle de oldu. Veysel Akkaş, Nuran Bozer, Kemal Cenap Karakaya, Vecdi Özgüner, Enver Aytekin, Zekai Karakaş, Şehnaz Akıncı ve Gönül Başaran İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi'ne verildiler. Duruşma sonunda 22 Kasım 1951'de haklarında ceza verilmesine rağmen; karar temyiz edilmiş, karar bozulmuş, ağır ceza mahkemesi yine ceza kararı vermiş, bu kez de dosya (Temyiz Genel Kurulu)'na gitmişti. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, tecziye kararını bozunca bütün sanıkların beraati ( serbestisi ) kesinleşmişti .

Çiçek Palas olayı bardağı taşıran son damladır aslında. Belki de günümüzdeki bu ‘sağ-sol' söyleminin özünü o günlerde aramak çok yanlış olmaz. Bu olaylardan sonra, İstanbul Üniversitesi Talebe Birliği, Milli Türk Talebe Birliği, Türk Kültür Ocağı bir araya gelerek ortak bir bildiri yayınladılar:
“Münevver ve milliyetçi Türk gençliği adına İstanbul Üniversitesi Talebe Birliği, Türk Talebe Birliği, Türk Kültür Ocağı aşağıdaki hususları açıklamayı bir vazife bilir: Nazım Hikmet'in affı maskesi altında malum taktiklerle aleni (açık açık) propagandaya başlayan komünist faaliyetin son tezahürünü Rus donanmasının Sivastopol önlerinde manevra yaptığı şu günlerde dün Çiçek Palas salonunda müşahede ettik... Türk gençliği adına konuşmak küstahlığını gösteren fikir uşaklarına memleketin saadeti ve selameti bakımından bu memlekette hayat hakkı vermeyeceğimizi müştereken beyan ederiz.”
Onlar, ‘diplomatik yolla ya da diyalogla çözüm' aramadıklarından, 17 Mayıs 1950 günü Bayezid Talebe Birliği Lokali'nde, ‘komünizme lanet' amacıyla, bir karşı toplantı yapmaya karar verirler… İyi ya, çağdaş bir şey toplantı yapmak, yapsınlar…Ama o kadarla kalırlar mı?... Bir grup ‘milliyetçi' geçinen genç serseri, Çiçek Palas'ta toplantı düzenleyen Yüksek Tahsil Gençlik Derneği'ni, taciz etmek ve eylemsizleştirmek adına, derneğin binasına saldırmış, dernek tabelasını parçalayıp yerlere atmış, doymamış, üstüne çıkıp tepinmişlerdir.

Öğrenci dernekleri birbirini yiyedursun; 14 Mayıs 1950'de Türkiye siyasi tarihi bir ilk olaya tanıklık ediyor; tek parti CHP iktidardan düşüyor, Demokrat Parti mecliste çoğunluğu ele geçiriyordu. Af tasarısı kanunlaşmadan yönetim el değiştirmiş, Nazım'ın davası askıda kalmıştır. Durum son derece kritiktir. Bu sıcak gelişmeyi ve karambol halini fırsat bilen aydınlar ve bilim adamları Nazım'ı kurtarmak için derhal harekete geçtiler. Nazım'ın yattığı Cerrahpaşa Hastanesi'ne telgraf ve mektup yağmuru başlar :

“İktidar değiştiği için bugün haklı taleplerinizle ilgilenecek sorumlu makam henüz fiilen teşekkül etmemiştir. Yeni iktidar kuruluncaya kadar ve bu husustaki durum aydınlanıncaya kadar açlık grevine fasıla (ara) vermenizi ısrarla rica ediyoruz.”(18 Mayıs 1950) İmzalardan ünlü olan birkaçını sıralayalım; yazar Mümtaz Faik Fenik, yazar Oktay Rifat, müzisyen Ferit Alnar, avukat İsmail Hakkı Balamir, şair Cahit Sıtkı Tarancı, Prof. Dr. Behçet Kamay, yazar Cevdet Kudret, ressam Bedri Rahmi, yazar Melih Cevdet Anday, Prof. Dr. Ahmet Cevat Emre, Sadun Aren, Güzin Dino, Vala Nurettin, tiyaro sanatçısı Ulvi Uraz, Adnan Saygun vs…
Telgraflar yüzlerceydi. Sanki bütün ülke bu geçiş döneminin Nazım'ı kurtarmak için tek ve son şans olduğunu anlamış gibiydiler. Avukatı İrfan Emin'in dokunaklı bir sesle okuduğu telgraflar, Nazım'ın gözlerini yaşartmıştı. Telgraflar ve isimlerin okunması bitmeden Nazım, aniden yatağından doğruldu ve…‘peki, kabul' deyiverdi.
İrfan Emin, bir çocuk gibi bu ‘peki, kabul' ün, duymak istediği şey olduğundan emin olmak için, Nazım'ın ışığı zayıflamış mavi gözlerine baktı. Günlerden cumaydı ve tarih 19 Mayıs 1950 idi. Saatine baktı avukat; 17:03. Nazım usulcacık ve çok yorgun bir gülümsemeyle tekrarladı: ‘Peki, kabul'.

Zaman kaybetmeden bir basın bülteni hazırladı İrfan Emin:

“ Nazım Hikmet, şu günlerde İstanbul ve Ankara'dan gelen ve memleketin tanınmış fikir, sanat ve ilim adamlarıyla bir çok aydınların imzasını taşıyan mektuplar,telgraflar almıştır.Bunlarda (içerik olarak):

“İktidar değiştiği için bugün haklı taleplerinizle ilgilenecek sorumlu makamlar fiilen teşekkül etmemiştir; yeni iktidar kuruluncaya kadar ve bu husustaki durum aydınlanıncaya kadar açlık grevine fasıla vermenizi ısrarla rica ediyoruz” denilmektedir.

2 Mayıs'tan beri açlık grevine devam eden ve iki günden beri Cerrahpaşa Hastanesi'nde doktorların insani ve mesleki (bilgilerine) dayanan tıbbi müdahaleleriyle hayatı uzatılan şair, vasisiyle son bir görüşmeden sonra (İrfan Emin), buradaki dostlarının da şifahi ısrarlarıyla teyid edilen bu görüşü (onaylayarak uygulamaya karar vermesi) nedeniyle,(açlık grevine) bugün saat 17.00'den itibaren ara vermiştir”

Nazım'ın grevden vazgeçmesi, iyiden iyiye bozulan sağlığının yeniden düzelmesine olanak sağladı. Ancak (neredeyse) Nazım'ın ölmesini isteyen gruplar rahat durmuyorlardı yine de. Affa karşı son derece ciddi bir muhalefet oluşmuştu. Adına “Milliyetçi Cephe” diyen bu insanlar; Mili Türk Talebe Birliği başkanı Suphi Baykam liderliğinde 5000 imzalı bir dilekçeyi Ankara'ya götürdü. Dilekçede, Demokrat Parti'nin genel aftan Nazım'ın yararlandırılmaması isteniyordu. Yani onca adam tek bir şairin karşısında tedirginliklerini böylesi zavallı bir şekilde ifade etmenin utancını hesaplayamayacak kadar “kudurmuşlardı.”

Ancak yeni iktidar, kamuoyu güveni ve siyasi şirinlik adına, siyasi suçları da kapsayan bir af çıkarmak için çalışmalara başladı. Meclis olağanüstü toplantılarla, hükümetin af kanun tasarısını değişiklikler yaparak kabul etti. Bu tartışmaları siyaset tarihçilerine bırakıp, küçük özetlerle yolumuza devam edelim. Her ne kadar siyasi suçların affını kapsayan teklifler yapıldıysa da, bu teklifler reddedildi. Hatta Demokrat Parti Denizli Milletvekili Hüsnü Akşit, özellikle Nazım Hikmet'in af kapsamı dışında kalmasını sağlayacak bir önerge sunmuş, Nazım'ın mahkum edilmesinde dayanılan Askeri Ceza Kanunu'nun 94, 97,101 ve 104. maddelerinden hüküm giyenlerin af dışında kalmasını istemişti.

Nazım'ın affını önlemek için çalışanlar bilhassa Tevfik İleri, Remzi Oğuz Arık, Şevket Mocan, Ömer Bilen ve Ahmet Gürkan'dı. Şimdi bu milletvekillerinden Ahmet Gürkan ve Tevfik İleri'nin meclis af tartışmalarında Nazım'la ilgili söylediklerine bir göz atalım:
Tokat milletvekili Ahmet Gürkan; ” Arkadaşlar, komünizmden bahsetmiyorum, Moskofizmden bahsediyorum. Evet, bu uğursuz kızıl kuduz, Türk milletini ısırmak için hırlarken, onun ağzından sızan salyaları yalayanları elbette tecziye edeceğiz.”derken; Samsun milletvekili ve aynı zamanda Ulaştırma Bakanı olan Tevfik İleri; “Nazım Hikmet'in komünistliğinden şüphe etmek gaflet etmek olur” diye başladığı konuşmasını bakın nasıl sürdürüyordu: (Özetle)
“ Nazım Hikmet, komünistlikten mahkum edilmiş değildir. Biz komünistleri affetsek dahi Nazım Hikmet işi halledilemez … Nazım Hikmet niçin mahkum edilmiştir? Türk ordusuna ve Türk bahriyesine kundak sokmak suçundan mahkum edilmiştir. Bunu ben bilmem, siz de bilmezsiniz. Meclis de bilmez. Eğer bunu mahkum eden mahkemeler hata etmişlerse yazık etmişlerdir, komünist değil de başka suçtan mahkum etmişlerse hata etmişlerdir. O halde bir hata varsa bu hatayı (düzeltmek) meclise ait değildir. Bunu yeniden, hata etmiş olan mahkemeye sevk ederiz; sevk imkanı yoksa, imkan verecek yeni bir kanun çıkarırız, yeni baştan hesabı görülür. Suçu yoksa beraat eder, yeniden komünistlik suçunu işlerse tutar atarız…(Efendim, yüce meclis) mahkemenin suçlandırdığı bu adamı suçsuz telakki edebilir mi? Biz affedersek, suçlu telakki ederek affedeceğiz. O, diyor ki; ben suçsuzum. Affedersek, suçsuzum diyen bir adamı suçlandıracağız. (İlgili) merciine gönderelim, ona suçsuz olduğunu ispat imkanı verelim. Suçlu ise, mukaddes Türk ordusuna, Türk bahriyesine, yarın bu memleketi koruyacak ola büyük varlığa, bizim sigortamıza, bizim garantimize fesat ve isyan mikrobunu sokan bir insanı nasıl dışarı çıkartacağız.”

Bu ateşli konuşma alkışlarla kesilir. Tevfik İleri alkışları duydukça daha da coşar:
“ Dahası var… Biz saf ve temiz kalbimizle acıyarak bu adamı dışarıya çıkarttığımız gün bütün komünist cihan, Nazım Hikmet'i ellerinden aldık diye övünecektir.”

Bu aleni saldırılar geç vakitlere kadar sürer. Konu sanki af tasarısını tartışmak değil de, Nazım Hikmet'i salıp salmamak tartışmasıdır. Neyse uzatmayalım, af kanunu, hükümetin sunduğu tasarıda yapılan değişikliklerle kabul edildi. Af kanunu çıktıktan sonra bile Tevfik İleri kürsüye gelerek af kanununun karşısında olduğunu açıkladı. Bu arada Nazım Hikmet'in affının aleyhinde olanların hazırladığı bir önerge de kabul edildi. Böylece Nazım 13 yıldır niye yattığını bilmediği hapisten çıkamıyordu.

İlerleyen saatlerde, toplantının ikinci celsesine geçildi. Bu celsede affedilmeyen mahkumların cezalarının ne miktar indirileceğine dair olan 5. maddenin genişletilmesi için bazı önergeler verildi. Kavga dövüş derken sözü edilen 5. madde şu şekilde karara bağlandı:

“ Madde 5- Bu kanunun *(Af Kanunu) ikinci maddesinde gösterilen suçlardan “cürümlerden” hükmedilmiş ve edilecek cezaların üçte ikisi indirilir. İki seneden (iki sene dahil) az suçlular tamamen serbest bırakılır. Ölüm cezası 20 yıl ağır hapis ve müebbet hapis cezası 14 yıl ağır hapis cezasına çevrilir.”

Böylece af kanunu, Nazım Hikmet'in de affını sağlayan bir şekilde karara bağlandı. Çünkü 28 yıl 4 ay hapse mahkum edilen Nazım Hikmet, 13 yıl 5 aydır hapistedir.

Yani 15 Temmuz 1950 günü yürürlüğe giren af kanunu üzerine, Nazım Hikmet, saat 14.15'te yaralı kalbini avuçlayarak, çürümeye yüz tutmuş ciğerleriyle hapishanenin demir parmaklıklarına ve kalın duvarlarına veda ediyordu. Nazım serbest kaldığında Cerrahpaşa Hastanesi'ndeydi. Özgürlük, büyük şairin yorgun bedeninden binlerce kuşun aynı anda kanat çırpıp havalanması gibiydi.

Nazım'ın özgürlüğe kavuştuğu an yanında avukatı Mehmet Ali Sebük'le, vasisi ve avukatı İrfan Emin Kösemihaloğlu vardı. Nazım, ağzından çıkan sözleri kontrol edemiyor, bir çocuk gibi yanındakilere şunları söylüyordu:

“ Heyecanlıyım. Ama bu heyecanım aftan değildir. Nihayet hakkımı alıyorum… Bütün sevincim dostlarıma akrabalarıma her şeyden üstün tuttuğum hürriyete kavuşmaktan ileri geliyor. Bu gece sırt üstü yatıp gökyüzüne bakacağım. Yıldızları, uçsuz bucaksız ufukları seyredeceğim. Çünkü hapishanede yattığım yerden tavandan başka bir şey görmüyordum…”

Nazım, hastanede kendisiyle ilgilenen, ilgilenmeyen herkesle ayrı ayrı helalleşerek oradan ayrıldı.

Bütün çabalara rağmen Nazım'ın özgürlüğe kavuşmasını çekemeyenler vardı. Gerici çevreler yaygara çıkarmaya devam ettiler:

“ Gençlik, Nazım'ı affedenleri affetmeyecektir” . Onlar böyle derken, öteki tarafta, “Yeni Baştan” gazetesi 24 Temmuz 1950'de; “ Nazım Hikmet'in kurtuluşunu affetmemek şöyle dursun, Nazım Hikmet, bu güne kadar kendisini hürriyetinden mahrum etmiş olanları affetsin yeter” diye yazıyordu.

1950 yılının 15 ve 16 Temmuz tarihli gazeteleri aşağı yukarı bütünüyle “af konusu”ndan ve Nazım'dan söz ediyorlardı. Şimdi, aynı günlerde (bence son derece ilginç olan) bir haberi sizinle paylaşmak istiyorum. Haber, CHP'nin yayın organı olan “Ulus” gazetesinde 15 Temmuz 1950 tarihinde Zeki Gençosman imzasıyla yayınlanmıştı. Yazının başlığı, “Komüniste Merhamet Yok!”.

“Komüniste Merhamet Yok!”

Dört beş ay önce hazırlanıp Meclis'e gönderilen fakat lüzumsuz münakaşalar yüzünden maalesef seçimden önce çıkarılamayan af tasarısı şimdi kanunlaşmış bulunuyor. Af, Türk milletinin atıfetidir… Hürriyete kavuşma saadetinin yüzü suyu hürmetine, cemiyet ve halk, vaktiyle ihlal olunmuş haklar seve seve bağışlanmıştır. Yeni af kanununun (sınırları) hayli geniş tutulmuştur… Devlet ve millet parası çalmış olanlar bile, bir hadde kadar aftan faydalandırıldılar. Fakat hemen hemen bütün meclis, komünist tahrikçiler karşısında haklı bir huşunet ve nefretle dolu idi. Bunlara dair maddeler konuşulurken heyecanlı sözler dinledik. Hatipler, bir ağızdan bütün cezaevlerinin kapılarını ardına kadar açabiliriz; fakat vatanlarını ilk fırsatta satacak olanlara merhamet yok, dediler. Komünizmi fikir hürriyetinin yumuşak müsamahası içinde görüp, her çeşit fikre (saygılı) güya demokrasinin vazgeçilmez şartı sayan safderun hürriyetperverlerimizin bu sert çehreden hoşnut olup olmayacaklarını bilemeyiz. Yalnız, dünkü mecliste de bir kez daha billurlaşan hakikat odur ki, komünizmin fikirle ve fikir hürriyetiyle alakası yoktur. Komünist fikir taşımaz; balta taşır, kundak taşır, kan ve sefalet taşır. Fikir hürriyetine sonsuz ve (sınırsız) hürmet! Fakat fikir perdesi altında kızıl kuklalığı edenler, Türk Milli Talebe Birliği'nin eski ateşli reisi Tevfik İleri'nin dün haklı bir heyecanla ifade ettiği gibi, ne bugün, ne yarın, Türk milletinden şefkat, atıfet ve merhamet beklememelidirler. Çünkü onlara merhamet, vatana hıyanet!”

(Not: Yazı sanki Cumhuriyet Halk Partisi'nin yayın organı Ulus gazetesinden değil de, Demokrat Parti'nin “sağ seslenişli” parti programından alınmış hissine kapıldım. Bu bana çok ilginç geldi.)

Nazım, elbette ki çok kişi tarafından seviliyordu. Ancak sevenler kadar sevmeyenleri de çoktu. Ona, yoldaki cahil adamı en yumuşak karnından yakalayacak ‘vatan haini' suçlaması yakıştırılıyordu. Nazım bir sustu, iki sustu, en sonunda öyle bir patladı ki.

“Ben vatan hainiyim.
…
Vatan, şose boylarında gebermekse açlıktan,
Vatan, soğukta it gibi titremek ve sıtmadan kıvranmaksa,
Yazın, fabrikalarınızda al kanımızı içmekse vatan,
Vatan, tırnaklarıysa ağalarınızın,
Vatan, mızraklı ilmühalse, vatan, polis copuysa,
Ödeneklerinizse, maaşlarınızsa vatan
…
Vatan, kurtulmamaksa kokmuş karanlığınızdan
Ben vatan hainiyim.
Yazın üç sütun üstüne kapkara haykıran puntolarla:
Nazım Hikmet vatan hainliğine devam ediyor hala”.
28.07.1962
Viyana

Nazım Münevver Andaç (Ran) ile...

Özgürlüğüne kavuşan Nazım; cezaevindeyken evlendiği Münevver Andaç (Ran)' la, Kadıköy'de, Mühürdar'da, 59 numaralı evin alt katını kiralamış, hamile Münevver'in (-illa ki) oğlunu doğurmasını bekliyordu. Oğlu olacaktı ve oğlunun adını Memet koyacaktı. Bu arada İpek Film Stüdyosu'nda çalışıyor ve 49 yaşında baba olmanın heyecanını her yanında hissediyordu. Memet'in aşkına eve neler almadı ki; buzdolabı, çamaşır makinası, halılar kilimler vs... Dünyaya yeniden gelmiş gibiydi.. Çektiği tüm sıkıntıları unutmuş gibi… Onca çileyi çeken o değilmiş gibi… Mutluydu. Sanki kimse ona düşman değildi, sanki o kimseye düşman değildi. Sadece dünyada Memet vardı sanki… Bu huzur günleri içinde karanlık bakışlılar kanına susadıkları Nazım'ı unutmamışlardı. Bir gece İpek Film'den çıkıp Memet'ini düşüne düşüne evine dönerken dalgınlığından yararlananlar üstüne bir otomobille gelmişler, Nazım ezilmekten kıl payı kurtulmuştu. Bunun kasıtlı bir eylem olduğu çok açıktı. Çünkü aynı dönemde Cumhuriyet gazetesinin muhabiri Ferdi Öner de; (bir dedikoduya dayanarak) Nazım'ın kaçacağı haberinin polisçe öğrenildiğini, hatta bir gece Boğaz'da Nazım'a benzeyen birine ateş edildiğini söyleyecekti.

Nazım sekiz ay kadar adım adım izlendi. Zaten yorgun olan sinirleri iyiden iyiye iflas eden ve tedirginliğinin çok yüksek olduğu günlerden birinde Nazım'ın evinin kapısı çalındı. Gelen polisti. Nazım'ı askerlik yoklaması ve muayenesi için askerlik şubesine çağırıldığını bildirmekteydi. Uzatmayalım, Nazım Kadıköy Askerlik Şubesi'ne gider. Ayaküstü ve yalap şalap bir muayeneden geçirilir. Nazım yapılan bu baştan savma muayeneye itiraz eder. Hasta olduğunu, askerlikten muaf tutulduğunu yani çürüğe ayrıldığını anlatır. Ama muayeneyi yapan binbaşı Nazım'ın boyuna posuna bakarak sevk kağıdına ‘sağlam' ibaresini çoktan yazmıştır bile. Niyet bellidir: Nazım'ı bu hasta haliyle askere göndermek ve orada bir kazaya kurban gittiğini vesaire…

Nazım neredeyse 50 yaşında yaklaştığı bu günlerde var gücüyle bu oyunu bozmaya çalışır. Selimiye Askerlik Şubesi Başkanlığı'na bir kez daha başvurur:

“Ben kalbiden ve ciğerlerimden rahatsızım. Bu durumu belirten raporlarım var. Tam kadrolu Cerrahpaşa Hastanesi vermiştir bu raporları. Adli Tıp da bu raporları onaylamıştır. Rapor suretlerini size getireyim. Mevzuatınız bunu kabul etmezse lütfen beni bir kez daha kurula sevk edin ve muayenemin bir daha yapılmasını sağlayın.”

Şube Nazım'ı bu kez Haydarpasa Hastanesi'ne yollar:

“Hst. Bş. Tbb.

8 /6 /1951

Haydarpaşa

Aşağıda künyesi yazılı şahıs çifte tabip muayenesine itiraz ettiğinden sıhhi kurulca muayene ettirilmesi Selimiye As. D. Bşk.'nın 6 Haziran 1951 gün ve 2.Ks. 3808 / 12436 sayılı yazılarıyla emir edilmiştir. Sıhhi kurulca muayenesinin yaptırılarak raporlarının Selimiye As. D. Bşk.'na sunulmak üzere gönderilmesini arz ve rica ederim.

Hikmet oğlu Mehmet Nazım Ran

1317

As. Şb. Bşk.

Sv. Alb.

Şevket ATSAL”

Buradan gelen raporlar da kar etmez ve Nazım … Sivas-Zara'ya er olarak sevk edilir.

Dilerseniz bu noktaya bir işaret koyup biraz Nazım'ın içine doğru yolculuk yapalım.

Bahriyeli Nazım - 1915

Nazım'ın kulağına fısıltılar geliyordu. Hikayeci Sabahattin Ali'nin Bulgaristan sınırında başının taşla ezilmesi hatırlatılıyordu Nazım'a. Aynısının kendisi için de hazırlandığı söyleniyordu. Onca olumsuz koşullara rağmen hapishanedeki güvenliği dışarıda yoktu. Hapiste ona ‘baba' , ‘şair baba' diyorlardı. Öylesine seviyorlardı ki Nazım'ı, açlık grevine yattığı gün hapishanede isyan belirtileri başlamıştı. Yöneticiler hayli tedirgin olmuşlardı bu durumdan. Belki de biraz da bu yüzden hemen grevin ikinci gününde Nazım'ı Bursa'dan apar topar kaçırıp İstanbul'a götürmüşlerdi.

Şimdi özgürdü ama tanıdıklarının çoğu Nazım'la selamlaşmıyor, bunun ardından polisle başlarının derde girmesinden korkuyorlardı. Bunca yıl hapishanelerde haksız yere yattıktan sonra şimdi de askerliği çıkarmışlardı şairin karşısına. Hopa'da TKP genel sekreteri İsmail Bilen'le ilk tutuklanmasından beri toplam 16 yılını hapiste geçirmişti zaten.

Nazım daha gencecikken Bahriye Okulu'nu bitirip güverte stajiyer subayı olduğu zamanlarda hasta ciğerleri yüzünden çürüğe çıkarılmıştı. Hadi bunu geçtik diyelim; subaylık yapmış bir kişinin yeniden er olarak askerlik yapmayacağını bildiren askeri yasalar vardı. Hadi bunu da geçtik, Nazım'ın hapiste olmadığı (1928-1932) ve (1934-1938) yılları arasında niye askere çağırılmadığı da ayrı bir düşünce olarak Nazım'ın aklını karıştırmaktaydı. En değerli şeyine “yaşamak hürriyetine” göz diktiklerinden artık kuşkusu kalmamıştı. Kendine oynanmak istenen bu askerlik oyunuyla canına kastedildiğini düşünen Nazım yine de ümitsiz değildir:

“En ümitsiz macera
Yedi yerden yara almak değil.
En ümitsiz macera:
İpin ucunu kaybetmek elinden
Ve gözlerimiz koyun gözü gibi mahzun
bıçağın altına kendiliğinden
bıçağın altına bıkkın ve uzun
yatıvermesi boynumuzun…”

Nazım'ın aklı karışmıştır. İçeride tutsak ve diri, dışarıda özgür ve ölü... Hayır, onun için yaşamak çok güzel bir şeydir. O yaşamalıdır.

Nazım'ın askere sevk edilmesini engellemek için uğraşan, avukatı ve dostu İrfan Emin, avukat Kemal Sülker, Münevver ve Nazım'ın kafa dağıtmak için beraber yemek yedikleri bir akşam saatinde çıkagelir. İsterseniz o hüzünlü geceyi daha ayrıntılı öğrenelim.
Kemal Sülker ve Nazım o gün ne yapacaklarını bilmez bir halde Nazım'ın evine gelirler. Nazım'ın hali hiç de iyi değildir. Nazım, Sülker'e ; “hemen ayrılmaya mecbur değilsen akşam yemeğini birlikte yiyelim. Bak dünden ellerimle yaptığım pilav var. Yanına salata da yapacağım” der. Oradan Münevver; “benim de karnıyarığım var. Dil de pişireceğim.” deyince akşam yemeğini birlikte yemek için otururlar. Kafalar dumanlı, yüzler asıktır. Nazım aniden; “…bu gece canım rakı içmek istiyor, rakı var mı Münevver?” diye sorar. Rakı yoktur. Kemal Sülker; “zaten sigara da alacaktım, ben gidip alayım. Başka bir istek var mı abi?” diye sorar. Nazım da kibarca; “bir 35lik rakı, başka ricam yok Kemal” der. Neyse, rakılar konup ilk kadehler içilirken… kapı çalınır. Kısa bir gerilimden sonra gelenin İrfan Emin olduğu anlaşılır. O da katılır sofraya. Münevver avukat İrfan Emin'i sıkıştırmaya başlar: “Ne yaptın? Nazım'ın askerlik yapamaz belgelerini bulabildin mi? Bulamadınsa Nazım'ın durumu ne olacak?...”

İrfan Emin son derece üzgün bir sesle belgeleri bulamadığını söyleyince Nazım derin bir iç çeker. Sonra Kemal Sülker'e dönerek; “35'lik şişe yetmeyecek Kemal” der. Bir 35lik daha alınıp gelinir. Nazım bu arada meze yaparak aklını dağıtmaya uğraşırken oldukça gergin süren gece yine Nazım'ın ; “saat 10 oldu çocuklar” demesiyle biter. Oysaki henüz ne rakı bitmiştir, ne de mezeler… Önce İrfan Emin kalkar, sonra Kemal Sülker. Vedalaşırlar. Nazım; “İyi günler göreceğiz… askere gönderilsek bile” der belli belirsiz bir sesle. İrfan Emin kendini tutamaz ve ağlamaya başlar. Onu Münevver teselli eder.

Ayrılırlar. Gece karanlıktır. Tarihteki haziran gecelerinden belki de en yıldızsızıdır o gece.

Bir gün sonra Nazım'ın kız kardeşi Samiye Hanım'la annesinin Ankara'da oturduğu evlerinin telefonu çalar. Samiye (Yaltırım) korkarak açar telefonu.

- Ağabeyiniz Ankara'ya gidiyorum diye evden çıkmış, sizde mi acaba?

- Hayır, siz kimsiniz?

- Emniyetten.

(Kısa bir suskunluktan sonra heyecanla sorar Samiye)

- Aman beyefendi, bir araba kazası falan olmasın?

- Yok yok, hayır , der yetkili ve telefonu kapatır.

Anne Celile Hanım bağıra bağıra ağlamaya başlar: “Bir daha oğlumu hiç göremeyeceğim.”

Göremedi de…

Son Gün Hatırası 16.06.1951

1951 yılı haziranın 18. günü pazardı. Çok sıcak bir gündü. Sabah gazete satıcıları avazları çıktığı kadar bağırıyorlardı: “Yazıyoooooor! Nazım Hikmet'in kaçtığını yazıyooooor!”

Nazım'ın nasıl ve niçin kaçtığını Simone de Beauvoir'ın “ La Force Des Choses” adlı kitabının, 412. ve 413. sayfalarından öğreniyoruz:

“27 Mayıs 1958… Palette'de Nazım Hikmet'le öğle yemeği … Hapisten çıktıktan bir yıl sonra kendisini nasıl iki defa öldürmeye teşebbüs ettiklerini anlatıyor. ( Otomobille… sonra da askerlik hizmeti için Sivas'a gönderilerek…) Yaşı elliydi. Muayenesini yapan doktor binbaşı şöyle demiş: “Güneş altında yarım saat ayakta kalın, ölürsünüz. Fakat sağlığınızın iyi olduğunu bildiren bir belge imzalamaya mecburum… Bunun üzerine motorlu küçük bir sandalla, fırtınalı bir gecede, Boğaz'dan Karadeniz'e açıldı... Niyeti Bulgaristan'a ulaşmaktı. Yanlarından bir Romanya şilebi geçti. Onları iki saat izledi; artan fırtınaya rağmen gemi etrafında dönüp durdu. İki saat sonra durdular. Kendisini gemiye almayıp, Bükreş'ten telefonla talimat istediler. O sırada kayığın motoru da bozuldu ve bir an her şeyin bittiğini sandı. Sonunda (onu) gemiye aldılar. Yarı ölü, kendinden geçmiş bir halde süvarinin kamarasına soktular. Duvarda büyük bir afiş vardı; kendi resmiydi ve altında “Nazım Hikmet'i Kurtarınız” diye yazıyordu. En acı tarafı diye ekledi Nazım Hikmet, serbest bırakılalı bir yılı geçmişti.”

( Not : Bilmeyenler için hatırlatma; Nazım'ı kaçıran kişi halen yaşayan genç hayranı, Devlet Tiyatroları dramaturgu, şair Refik Erduran'dı.)

Nazım Refik Erduran'la...

Nazım'ın çilesi bitmiş gibi görünse de içinden hiç çıkmayan memleket hasreti, ölünceye kadar onun içini ince ince sızlattı. Ölünceye kadar memleketim diye inledi Nazım.

Nazım'ın ölümünden iki yıl sonra Falih Rıfkı Atay, Dünya gazetesinde şöyle yazacaktır:

“Nazım'ın Türkiye'den son kaçışı, ellisinden sonra askerliği soruşturulmaya başlamasındandır. Askerliğe bir borcu yoktu. Doğuya yollanarak Sabahattin Ali gibi öldürüleceğinden korktu. Yıllarca hapiste çektiklerinden sonra, yeni bir işkenceye uğramak ona her şeyi göze aldırıcı geldi.”

Nazım ülkenin kara koyunu olarak sisler içinde kaybolan İstanbul'a son kez bakarken, dünya onu bağrına basmaya hazırlanıyordu. Plekhanov gemisi Romanya'ya doğru ilerliyordu. Nazım'ın aklındaysa geride bıraktığı iki buçuk aylık oğlu Memet ve içinde onu cayır cayır yakan memleket hasreti vardı tek…